Rạng sáng ngày 30/05 (theo giờ Việt Nam), một gáo nước lạnh nhưng đã được dự báo trước đã dội vào cộng đồng xuất nhập khẩu: Cơ quan Đại diện Thương mại Mỹ (USTR) chính thức khởi xướng cuộc điều tra Mục 301 đối với Việt Nam về vấn đề bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ (SHTT).

Dù USTR rất khéo léo khi mở lời bằng một lời khen ngợi dành cho những nỗ lực cải thiện của Việt Nam thời gian qua, nhưng bản chất của Mục 301 vẫn là một công cụ mang tính trừng phạt cao. Đích đến cuối cùng mà họ nhắm tới là gì? Đó là cơ sở để áp thuế lên hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam.

Là một người theo dõi sát sao dòng chảy thương mại, tôi cho rằng đây không đơn thuần là một thủ tục pháp lý. Đây là một thông điệp mang tính "nắn gân" chiến lược mà chúng ta cần nhìn nhận một cách nghiêm túc, thẳng thắn và không né tránh.

Nhìn vào báo cáo của USTR, có thể thấy phía Mỹ đã nghiên cứu rất kỹ và bóc tách những lỗ hổng SHTT tại Việt Nam thành 5 nhóm vấn đề cốt lõi. Trong đó, có những điểm từ lâu chúng ta vẫn tặc lưỡi xem là "chuyện bình thường", nhưng nay đã trở thành cái cớ để họ áp thuế.

Đây là ưu tiên xử lý hàng đầu của Mỹ. Trớ trêu thay, Việt Nam đang bị xem là trung tâm lưu trữ lớn của thế giới về các nội dung vi phạm bản quyền (đặc biệt là các trang web bằng tiếng Anh). Từ phim ảnh, truyện tranh cho đến các nội dung số, các chế tài xử phạt hành chính hiện tại của chúng ta rõ ràng là "muối bỏ bể", chưa đủ sức răn đe trước nguồn lợi nhuận khổng lồ từ quảng cáo lậu.

Mỹ nhắm thẳng vào thực trạng hàng giả, hàng nhái được bày bán công khai. Đáng ngại hơn, nó không còn gói gọn ở chợ Bến Thành hay chợ Đồng Xuân nữa, mà đã di cư lên các nền tảng thương mại điện tử và những phiên livestream nghìn đơn. Đặc biệt, USTR nhấn mạnh sự báo động đối với các mặt hàng ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe con người như sữa và thực phẩm chức năng.

Phía Mỹ đánh giá công tác kiểm soát tại cửa khẩu của chúng ta còn thiếu nhất quán. Số lượng hàng giả bị thu giữ tại biên giới quá ít, đi kèm với đó là lỗ hổng pháp lý trong việc kiểm soát hàng hóa quá cảnh. Mỹ đưa ra yêu cầu rất gay gắt: Phải trấn áp mạnh tay, tịch thu và tiêu hủy thay vì chỉ phạt tiền rồi cho qua.

Có một điểm thay đổi chiến lược: Mỹ không thèm tập trung vào người dùng cá nhân nữa. Họ nhắm thẳng vào các doanh nghiệp đang sử dụng phần mềm không bản quyền để vận hành kinh doanh. Họ thẳng thắn chỉ trích rằng, trong suốt 3 năm qua, các cơ quan chức năng của Việt Nam thiếu vắng các cuộc thanh tra và xử phạt thực chất đối với các tổ chức này.

Mỹ yêu cầu Việt Nam phải nâng mức xử lý đối với hành vi giải mã trái phép tín hiệu vệ tinh và cáp. Thay vì chỉ phạt hành chính hay kiện dân sự rườm rà như hiện nay, họ muốn chúng ta phải đưa các hành vi này vào khung hình sự.

Nói một cách chân thành, việc đối mặt với Mục 301 là một thử thách cực kỳ lớn cho nền kinh tế hướng về xuất khẩu như Việt Nam. Nếu bị áp thuế, lợi thế cạnh tranh của hàng hóa Việt tại thị trường Mỹ sẽ bị tổn hại nghiêm trọng.

Tuy nhiên, nếu nhìn nhận ở góc độ tích cực và dài hạn, cuộc điều tra này chính là một "lực đẩy" bắt buộc để chúng ta làm sạch môi trường kinh doanh.

Chúng ta không thể mãi duy trì một nền kinh tế dựa trên việc "dùng chung" miễn phí chất xám của người khác nếu muốn bước lên nấc thang cao hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu. Việc siết chặt SHTT không chỉ để đối phó với Mỹ, mà là để bảo vệ chính các nhà sáng tạo, các thương hiệu nội địa của Việt Nam đang dần lớn mạnh.

Giai đoạn tới sẽ là lúc các cơ quan quản lý và cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam phải chạy đua với thời gian để chứng minh bằng hành động, thay vì lời nói. Phải có những vụ xử lý điểm, những cuộc thanh tra thực chất và những thay đổi quyết liệt trong hệ thống pháp lý.

Lửa thử vàng, và Mục 301 chính là ngọn lửa để chứng minh Việt Nam đã thực sự sẵn sàng trở thành một đối tác thương mại văn minh, sòng phẳng và bền vững trên trường quốc tế hay chưa.