Vàng, quyền lực và ký ức chưa khép về một cuộc "thanh trừng"

Năm 2025, cuộc thanh tra thị trường vàng đã vén màn những lỗ hổng nghiêm trọng trong hoạt động báo cáo, định giá và tuân thủ pháp luật tại nhiều doanh nghiệp "có máu mặt". Phát hiện này không chỉ là lời cảnh báo về sức khỏe của thị trường, mà còn là báo hiệu cho những rủi ro tiềm ẩn đang thách thức sự minh bạch và ổn định của nền kinh tế.

Chiều 30/5/2025, Ngân hàng Nhà nước chính thức công bố kết luận thanh tra tại loạt doanh nghiệp vàng lớn nhất Việt Nam, bao gồm SJC, Doji, PNJ, Bảo Tín Minh Châu và hai ngân hàng thương mại TPBank, Eximbank. Loạt sai phạm được phanh phui ngay lập tức làm dấy lên làn sóng phẫn nộ trong dư luận, khi những “ông lớn” ngành vàng bị chỉ đích danh với nhiều vi phạm nghiêm trọng.

Một ngành vàng vận hành trong bóng tối

Các sai phạm xoay quanh những vấn đề cốt lõi: khai thuế không minh bạch, thiếu hóa đơn chứng từ hợp lệ, lỏng lẻo trong xác định giá mua – bán, vi phạm quy định về thương mại điện tử, chưa tuân thủ đầy đủ các tiêu chuẩn phòng chống rửa tiền và nghĩa vụ báo cáo giao dịch.

Đáng chú ý, tại Công ty SJC – doanh nghiệp đầu tàu trong lĩnh vực vàng miếng – đoàn thanh tra chỉ ra một loạt bất cập: chậm báo cáo, báo cáo trùng lặp, không phân tích nguyên nhân biến động số liệu. Nghiêm trọng hơn, hoạt động định giá vàng tại đây được thực hiện hoàn toàn theo quyết định cá nhân của Tổng Giám đốc, không dựa vào bất kỳ quy trình định giá nào hoặc tham vấn tập thể, đặt dấu hỏi lớn về tính minh bạch khi SJC nắm thị phần chi phối thị trường vàng miếng trong nước.

Trong lĩnh vực phòng chống rửa tiền – vốn là tuyến phòng thủ cuối cùng của hệ thống tài chính – SJC tiếp tục bị chỉ rõ không có hệ thống đánh giá rủi ro, không báo cáo giao dịch bất thường, thiếu kiểm soát nội bộ, không định danh khách hàng tổ chức, dữ liệu không được cập nhật định kỳ, và nhân viên không được đào tạo bài bản về nghiệp vụ này.

Bức tranh tại Bảo Tín Minh Châu cũng không sáng sủa hơn. Doanh nghiệp này vi phạm hàng loạt quy định về hóa đơn, chứng từ kế toán, thuế, đồng thời bị phát hiện bán vàng cao hơn giá niêm yết – một hành vi có thể gây nhiễu loạn thị trường.

Ngoài ra, Bảo Tín Minh Châu không công bố quy trình vận chuyển – giao nhận trên website, không minh bạch cơ chế giải quyết tranh chấp hay xử lý khiếu nại khách hàng, chưa ban hành chính sách bảo mật thông tin cá nhân theo yêu cầu của pháp luật thương mại điện tử. Cá biệt, doanh nghiệp còn bị cáo buộc đưa thông tin gây hiểu nhầm để lôi kéo khách hàng – một dấu hiệu của cạnh tranh không lành mạnh.

Về mặt pháp lý, Bảo Tín Minh Châu ban hành quy định nội bộ về phòng chống rửa tiền sai thẩm quyền, nội dung không đầy đủ, không lưu trữ dữ liệu giao dịch cần báo cáo – vi phạm có hệ thống và cho thấy sự buông lỏng nghiêm trọng trong quản trị rủi ro.

Ký ức chưa phai về đại án bầu Kiên: Khi vàng trở thành công cụ đầu cơ tài chính

Tháng 8/2012, ông Nguyễn Đức Kiên – “bầu Kiên” – bị bắt, khởi đầu cho một trong những đại án kinh tế nổi bật nhất thời kỳ hậu khủng hoảng tài chính toàn cầu. Người từng được biết đến như một doanh nhân thành đạt, ông bầu bóng đá quyền lực, cổ đông chiến lược của hàng loạt ngân hàng, đã bị đưa ra ánh sáng với cáo buộc thao túng thị trường tài chính bằng loạt giao dịch vàng và trái phiếu bất hợp pháp.

Thông qua Công ty CP Thiên Nam, ông Kiên thực hiện giao dịch tới 462.500 ounce vàng qua tài khoản quốc tế – trị giá hơn 512 triệu USD – mà không có giấy phép hay cơ chế giám sát từ Ngân hàng Nhà nước. Không dừng lại ở đó, Thiên Nam còn mua bán 37.500 lượng vàng SJC trong nước mà không xuất hóa đơn, không ghi sổ kế toán hợp lệ, gây thất thu thuế và vi phạm nghiêm trọng luật thương mại.

Hệ quả là, chỉ trong vòng một năm, Công ty Thiên Nam ghi nhận mức lỗ tổng cộng hơn 433 tỷ đồng từ các giao dịch vàng trạng thái và vật chất. Song hành với đó, bầu Kiên còn điều hành mạng lưới doanh nghiệp phát hành trái phiếu không phép, chỉ đạo ACB vượt trần lãi suất bằng cách gửi tiền qua cá nhân, sử dụng cổ phiếu thế chấp để vay thêm vốn từ chính ngân hàng mình kiểm soát.

Toàn bộ chuỗi vi phạm dẫn đến bản án 30 năm tù giam, và trở thành hình mẫu điển hình đầu tiên tại Việt Nam cho việc lạm dụng vàng như một công cụ đầu cơ tài chính quy mô lớn và phi pháp.

Một ngành – hai cấp độ vi phạm

Vụ thanh tra vàng năm 2025 và đại án bầu Kiên đều hé lộ những mảng tối trong hoạt động kinh doanh vàng – nơi lằn ranh giữa “quản lý” và “thả nổi” mờ nhạt đến mức vô hiệu. Tuy nhiên, nếu bầu Kiên là biểu tượng cho một mô hình đầu cơ, thao túng tài chính có tổ chức với thiệt hại hàng trăm tỷ đồng và hệ lụy dây chuyền lên hệ thống ngân hàng, thì vụ việc 2025 – dù phạm vi rộng và tính chất vi phạm không kém phần nghiêm trọng – vẫn đang trong quá trình được cơ quan chức năng tiếp tục làm rõ.

Điều dư luận chờ đợi không chỉ là danh sách xử phạt, mà là câu trả lời cho câu hỏi lớn hơn: sau hơn một thập kỷ kể từ “cú ngã” của bầu Kiên, liệu hệ thống quản trị thị trường vàng Việt Nam đã thực sự rút ra bài học? Hay những mô hình “vàng hóa” rủi ro vẫn tiếp tục sống sót trong vùng xám pháp lý?