"Buổi biểu diễn điện ảnh cấp nhà nước" hay Luận về lễ kỷ niệm và đạo diễn hình ảnh của cuộc diễu binh.

▮ Không có gì bí mật là những cuộc diễu binh nổi tiếng trên thế giới, ngày kỷ niệm chỉ là một trong những lý do hay chính xác ra là nó phục vụ nhiều mục đích đan xen, vừa mang tính biểu tượng vừa mang tính chiến lược: kỷ niệm, bản sắc dân tộc và phô bày sức mạnh quân sự.

Bằng chứng được thể hiện rất rõ ràng từ

cuộc diễu binh "Ngày Chiến thắng" trên Quảng trường Đỏ ở Nga (09.5), diễu binh mừng Quốc khánh Trung Quốc tại Quảng trường Thiên An Môn (01.10) hay cuộc diễu binh quân sự lâu đời và lớn nhất ở châu Âu tổ chức tại Paris kỷ niệm cách mạng Pháp (14.7).

Kết hợp ký ức tượng trưng với thông điệp chiến lược là best practice, là cách và phương pháp tốt nhất mọi nhà nước thực hiện nhuần nhuyễn trong những sự kiện như này.

Diễu binh được sử dụng để khơi dậy lòng tự hào dân tộc, đồng thời với thông điệp ẩn răn đe đối thủ hiện hữu hoặc tiềm năng của quốc gia tùy thuộc tình hình quốc tế.

Trong khi khía cạnh kỷ niệm là có thật, thì nó cũng được sử dụng một cách chiến lược như một công cụ cho sự gắn kết trong nước và tín hiệu với quốc tế, điển hình của chính trị tượng trưng.

Do vậy, đứng ở tầm cỡ sự kiện, nhiệm vụ "kể câu chuyện" là chuyện lớn.

Và đây là logic tại sao đạo diễn tổ chức và đạo diễn hình ảnh lễ diễu binh là hai "job" quan trọng và yêu cầu cao.

Họ là trọng tâm của "cuộc trình diễn và là hai tác nhân được chờ đợi là sáng tạo chính. Những người được kỳ vọng là vai trò vượt xa các hoạt động về hậu cần để hướng tới tới tiêu chuẩn cần về thẩm mỹ.

Đạo diễn đóng vai trò là người dàn dựng chiến lược cho câu chuyện của cuộc diễu hành. Ở vai trò cụ thể, đạo diễn hình ảnh đóng vai trò là người kể chuyện qua ngôn ngữ điện ảnh và có thể phát huy sức mạnh kết nối của ba loại hình nghệ thuật khác: Âm nhạc, văn học và nghệ thuật thị giác tương tự như nghệ thuật điện ảnh.

Bằng cách sử dụng vốn "từ vựng" trực quan lấy từ các loại hình nghệ thuật trên, đạo diễn hình ảnh giỏi có thể tạo ra một "hiện thực khác" sinh động cho mục tiêu "kể câu chuyện" dân tộc dựa vào tận dụng giá trị nghệ thuật lớn nhất của điện ảnh.

Đạo diễn hình ảnh do vậy có vai trò vượt ra ngoài việc "ghi chép" đơn thuần. Và đấy là nghệ thuật.

▮Về mặt nghề nghiệp, người đạo diễn chương trình A80 có được thuận lợi rất lớn là có mọi công cụ cần thiết gần ở mức không giới hạn và có mọi yếu tố để thành công. Toàn bộ các khối lớn quân nhân và dân sự được tập luyện, mọi phương tiện đều có và sự rủi ro bất ngờ của diễn biến sự kiện gần mức zero.

Nhưng chính thuận lợi về nguồn lực công bằng mà nói cũng chính là thách thức vì yêu cầu tối thiểu phải ở mức tiêu chuẩn.

Mức tiêu chuẩn là gì ?

Đứng trên góc độ nghề nghiệp, thì cách tốt nhất để tiếp cận là tìm kiếm "Best practice" của một lễ diễu binh.

"Best practice" là một thuật ngữ thường được sử dụng chỉ những phương pháp hoặc quy trình được công nhận là hiệu quả nhất để đạt được một kết quả mong muốn.

"Best practice lễ diễu binh là cuộc diễu binh "Ngày Chiến thắng" 09.5.2014 trên Quảng trường Đỏ hay diễu binh Quốc khánh Trung Quốc 01.10.2019 tại Quảng trường Thiên An Môn.

Việc nhận thức được những hạn chế trong lễ A50 và VTV khắc phục bằng thuê ngoài (outsourcing) hay hợp tác và tư vấn (từ Nga) là một tiếp cận chuẩn xác.

Nên ý kiến phê bình rằng chương trình có hợp tác, mời chuyên gia phối hợp, tư vấn là không công bằng.

Tư duy đúng về mặt business là kết quả cuối cùng.

Nó cần đúng với tầm cỡ sự kiện và kỳ vọng của dân chúng. Nên VTV cũng không phải "xấu hổ", gồng lên để đưa ra một câu chuyện tổ chức, đạo diễn hình ảnh khác.

Khía cạnh đã hiểu đúng này, lý giải tại sao hình ảnh truyền hình trực tiếp trên VTV buổi lễ kỷ niệm A80 này lại nhận được khen ngợi và đồng thuận đánh giá cao về công việc đạo diễn hình ảnh buổi diễu binh.

▮Luận về tiêu chuẩn cao đạo diễn hình ảnh của cuộc diễu binh.

Khi dư âm cuộc diễu binh lắng xuống, tôi cũng muốn luận về tiêu chuẩn cao và có tính nguyên bản, nếu VTV thực sự cầu thị muốn hướng tới những sự kiện tương tự.

Yêu cầu cao thì hình ảnh động của sự kiện

phải ở mức nghệ thuật, nghĩa là sự sáng tạo nên có. Nói cách khác là "kể chuyện" qua tiêu chuẩn của ngôn ngữ điện ảnh.

Đạo diễn hình ảnh do vậy có vai trò vượt ra ngoài việc "ghi chép" đơn thuần, và đấy là nghệ thuật.

Ở mức nghệ thuật thì không dạy được nhưng có thể gợi ý cách tiếp cận là cần hiểu và nhận thức đúng tình trạng lưỡng nan:

Hoặc sản xuất một chương trình truyền hình sự kiện kỷ niệm tiêu chuẩn, hoặc sáng tạo một "buổi biểu diễn điện ảnh cấp nhà nước".

Tất cả phụ thuộc vào khả năng giải quyết bài toán làm sao tạo sự khác biệt, tính "nguyên bản" trong khi vẫn duy trì tính nghi lễ truyền thống chính thức hóa được ràng buộc.

Sự ràng buộc bởi "vũ đạo" nghiêm ngặt, sự chính xác của quân đội và tính liên tục lặp lại của câu chuyện: hàng năm cùng sự kiện, cùng một đội hình, cờ tung bay theo hiệu lệnh và các nhân vật chính trị xuất hiện ở những vị trí được mong đợi.

Theo góc nhìn của nghệ thuật, điều này tạo ra một thế tiến thoái lưỡng nan về mặt sáng tạo: làm thế nào đạo diễn hình ảnh có thể tạo ra thứ gì đó khác biệt nguyên bản khi chủ đề cứng nhắc và lặp lại ?

Đây là điểm mà nghệ thuật hội họa có thể giúp các đạo diễn hình ảnh tài năng: nghệ sĩ đã đối thoại với toan trắng trong những chủ đề lặp lại như việc vẽ một bức tranh tĩnh vật hoặc một chủ đề lịch sử. Dẫu có trăm lần nghệ sĩ giỏi vẫn có thể duy trì tính nguyên bản trong các hình thức được kế thừa.

Đạo diễn hình ảnh do vậy phải nhận thức và tìm giải pháp cho cùng một thách thức: phải nâng tầm cái bình thường và cái được mong đợi thành thứ gì đó có sức sống thẩm mỹ.

Đạo diễn hình ảnh như một nghệ sĩ trong sự ràng buộc và trong bối cảnh này, anh ta phải trở thành một nghệ sĩ theo đúng nghĩa đen: không phải bằng cách phát minh ra chủ đề, mà bằng cách tìm ra phương tiện biểu đạt mới trong chủ đề đó.

Góc nhìn của camera, nhịp điệu biên tập, sự kết hợp giữa âm thanh và hình ảnh, sự lựa chọn khoảnh khắc như là điểm nhấn trong tác phẩm hội họa.

Tất cả những điều này đều là công cụ sáng tác, giống như một họa sĩ sẽ sử dụng đường nét, bóng đổ và màu sắc.

Cùng nhau, cả đạo diễn và đạo diễn hình ảnh đều được kỳ vọng phải biến cuộc diễu hành thành nhiều hơn một nghi lễ kỷ niệm. Nó cần trở thành một buổi "biểu diễn điện ảnh cấp nhà nước": một câu chuyện cần được cấu trúc khéo léo sao cho khẳng định được sức mạnh quân sự và gắn kết cảm xúc của công dân với tầm nhìn về một quốc gia.

Nhiệm vụ của đạo diễn không là đóng khung sự kiện, không chỉ là tuyên truyền mà còn là trải nghiệm thẩm mỹ.

Một trải nghiệm có thể cộng hưởng với người xem như một điều gì đó lớn lao, cảm động hoặc đẹp đẽ.

▮ Hanoi, 05.9.2025

@ Hoàng Anh Tuấn .