Xuất xứ hàng hóa – Ranh giới giữa “Made in Vietnam” và trung chuyển trá hình

Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu tái cấu trúc mạnh mẽ hậu đại dịch và căng thẳng thương mại Mỹ – Trung, việc đảm bảo chuỗi cung ứng đáng tin cậy trở thành yêu cầu hàng đầu của các thị trường lớn như Mỹ, EU. Việt Nam, với vị thế là một trung tâm gia công và lắp ráp mới nổi tại Đông Nam Á, đang có cơ hội lớn để tăng trưởng xuất khẩu. Tuy nhiên, cơ hội ấy cũng đi kèm với một bài toán cốt lõi: làm thế nào để chứng minh rằng hàng hóa sản xuất tại Việt Nam thực sự là hàng “Made in Vietnam”?

Mức thuế 20% hay 40% – sự khác biệt nằm ở xuất xứ

Gần đây, sau tuyên bố từ cựu Tổng thống Donald Trump về việc Mỹ đạt được một thỏa thuận thương mại mới với Việt Nam, có thông tin rằng hàng hóa sản xuất tại Việt Nam sẽ được áp mức thuế 20%, thay vì 46% trước đó. Tuy nhiên, với hàng hóa được xác định là "trung chuyển từ nước thứ ba", thuế nhập khẩu sẽ ở mức 40%.

Dù đây mới chỉ là tuyên bố mang tính chính trị và chưa có văn bản chi tiết kèm theo từ phía Mỹ, nhưng tín hiệu này cho thấy một xu hướng rất rõ ràng: Washington muốn phân biệt rạch ròi giữa hàng có nguồn gốc Việt Nam thực sự và hàng hóa “đội lốt Việt Nam” để tránh thuế.

Điều này đặt ra áp lực lớn cho doanh nghiệp xuất khẩu tại Việt Nam, đặc biệt trong bối cảnh hiện nay, khi nhiều ngành vẫn đang phụ thuộc nặng nề vào nguyên liệu đầu vào từ Trung Quốc – nước đang bị Mỹ gia tăng rào cản thương mại.

Vậy thế nào là hàng “Made in Vietnam” thực sự?

Theo các hiệp định thương mại tự do quốc tế (FTA), cũng như khuyến nghị của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), một sản phẩm được coi là có xuất xứ Việt Nam phải đáp ứng ít nhất một trong hai điều kiện:

Chuyển đổi mã HS code ở cấp độ 4 chữ số trở lên: tức là sản phẩm đầu ra có bản chất khác biệt rõ ràng với đầu vào. Ví dụ: nhập vải (HS code 5208), sản xuất ra áo sơ mi (HS code 6205).

Giá trị gia tăng nội địa đạt ngưỡng tối thiểu, thông thường là từ 30% đến 40% tùy theo từng hiệp định cụ thể.

Nếu doanh nghiệp chỉ thực hiện các công đoạn đơn giản như lắp ráp, đóng gói hoặc gia công sơ bộ, thì rất dễ bị coi là hàng trung chuyển trá hình – không đủ điều kiện để được hưởng ưu đãi thuế quan.

Điều đáng lo ngại là nhiều ngành xuất khẩu chủ lực của Việt Nam – như dệt may, da giày, điện tử – hiện vẫn đang phụ thuộc 60–90% nguyên liệu và linh kiện từ Trung Quốc. Nếu không có sự điều chỉnh về chính sách cung ứng và chiến lược nội địa hóa, Việt Nam sẽ khó bảo vệ được vị trí của mình khi các thị trường lớn tiến hành kiểm tra nghiêm ngặt về xuất xứ.

Hệ quả nếu không đạt tiêu chuẩn xuất xứ

Hàng hóa không đáp ứng đủ tiêu chí xuất xứ sẽ bị đối xử như hàng nhập khẩu từ nước thứ ba (ví dụ Trung Quốc). Hệ quả là:

Mất ưu đãi thuế: thay vì mức 20% được kỳ vọng, sản phẩm có thể bị đánh thuế 40% hoặc cao hơn.

Nguy cơ bị điều tra và áp thuế chống lẩn tránh xuất xứ: như Mỹ từng làm với thép, nhôm, tủ gỗ, và gần đây là pin mặt trời.

Ảnh hưởng tiêu cực đến dòng vốn FDI: khi doanh nghiệp toàn cầu đánh giá Việt Nam không còn là điểm đến an toàn cho sản xuất trung thực, họ có thể chuyển sang các nước có chuỗi cung ứng minh bạch hơn như Thái Lan, Indonesia hoặc Mexico.

Hướng đi nào cho doanh nghiệp Việt Nam?

Để không bị bỏ lại phía sau trong cuộc chơi toàn cầu, doanh nghiệp Việt cần chủ động đầu tư vào các khâu sản xuất có giá trị gia tăng cao hơn, hạn chế phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu nhập khẩu, đặc biệt từ các quốc gia có nguy cơ rủi ro chính trị – thương mại.

Ngoài ra, việc chuẩn hóa hồ sơ xuất xứ, quản lý tốt tài liệu liên quan đến CO (chứng nhận xuất xứ), invoice, tờ khai hải quan… sẽ giúp doanh nghiệp tránh được rủi ro bị truy xuất hoặc từ chối ưu đãi thuế.

Kết luận

Thời kỳ “gắn mác Việt Nam để né thuế” đã qua. Cuộc chơi thương mại hiện nay không chỉ là chuyện giá cả hay năng suất, mà là sự minh bạch, nội địa hóa và tuân thủ quy tắc xuất xứ một cách nghiêm túc. Nếu Việt Nam muốn giữ vai trò là mắt xích đáng tin cậy trong chuỗi cung ứng toàn cầu, thì việc định nghĩa lại “Made in Vietnam” không còn là câu chuyện pháp lý – mà là chiến lược sống còn.