Xuất khẩu Việt giữa lằn ranh thương chiến: Mở đường hay mắc kẹt?

Thương chiến Mỹ - Trung tạo ra áp lực kinh tế khác nhau cho mỗi bên, đồng thời mở ra cơ hội tăng trưởng nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro cho xuất khẩu và thu hút đầu tư của Việt Nam. Để tận dụng lợi thế, Việt Nam cần duy trì vị thế trung lập và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Leo thang thương chiến Mỹ - Trung, thế giới chứng kiến màn "ăn miếng trả miếng" thuế quan không khoan nhượng. Theo góc nhìn Yuanta, cục diện phức tạp này không chỉ định hình lại cán cân kinh tế mà còn mở ra một trường giao tranh mới với cả cơ hội lẫn cạm bẫy cho Việt Nam, mà trọng tâm là các ngành sản xuất và xuất khẩu.

Theo ông Nguyễn Thế Minh – Giám đốc Phân tích Khối Khách hàng cá nhân tại Công ty Chứng khoán Yuanta Việt Nam (YSVN), báo cáo mới nhất từ Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) cho thấy Trung Quốc đang chịu áp lực lớn hơn Mỹ trong cuộc chiến thương mại song phương. Để đối phó với đà giảm phát, Bắc Kinh buộc phải tung ra các gói hỗ trợ tài khóa quy mô lớn, kích cầu tiêu dùng nội địa và nới lỏng chính sách tín dụng. Trong khi đó, Washington vẫn giữ thế phòng thủ, chưa cần viện đến biện pháp kích thích mạnh dù đang đối mặt với rủi ro lạm phát cao.

IMF đánh giá không có nền kinh tế lớn nào rơi vào suy thoái trong giai đoạn 2025–2026. Tuy nhiên, các quốc gia phụ thuộc vào xuất khẩu – trong đó có Việt Nam – sẽ chịu tác động lan truyền đáng kể từ cục diện mới của thương chiến Mỹ - Trung.

Trước nguy cơ bị cuốn vào vòng xoáy thuế quan, nhiều quốc gia ASEAN, trong đó có Việt Nam, đang chủ động tái cơ cấu chính sách thương mại, duy trì thế cân bằng với cả hai cường quốc. Đây là bước đi chiến lược nhằm bảo toàn vị thế trung lập và tranh thủ cơ hội từ sự dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu.

Về phía Trung Quốc, chiến lược tăng trưởng đang chuyển từ xuất khẩu sang tiêu dùng nội địa. Bắc Kinh được dự báo sẽ đẩy mạnh đầu tư công, chấp nhận thâm hụt ngân sách lớn hơn và thúc đẩy tín dụng vào các lĩnh vực ưu tiên như nông thôn và công nghệ cao – nhằm xây dựng mô hình phát triển bền vững và giảm lệ thuộc vào xuất khẩu truyền thống.

Việt Nam: Mắt xích thay thế Trung Quốc trong chuỗi giá trị?

Ông Minh nhận định, nếu Mỹ tiếp tục duy trì chính sách thuế quan cứng rắn và đẩy mạnh tìm kiếm nguồn cung thay thế, Việt Nam sẽ nổi lên như một ứng viên sáng giá trong vai trò đối tác sản xuất thay thế cho Trung Quốc. Nhiều nhóm ngành như dệt may, đồ gỗ, điện tử tiêu dùng, nhựa, cao su, kim loại gia công và máy tính hoàn toàn có thể gia tăng thị phần nhờ vào nhu cầu dịch chuyển đơn hàng từ các tập đoàn quốc tế.

Không dừng lại ở đó, dòng vốn FDI né thuế từ Trung Quốc đang có xu hướng đổ mạnh vào Việt Nam, thúc đẩy quá trình hiện đại hóa công nghệ, mở rộng quy mô sản xuất và nâng cao năng suất cho nhiều ngành hàng truyền thống.

Đặc biệt, việc Trung Quốc kích cầu tiêu dùng sẽ mang lại lợi thế mới cho Việt Nam ở các lĩnh vực nông nghiệp, dịch vụ giá rẻ và du lịch. Người tiêu dùng Trung Quốc với thu nhập ngày càng cao sẽ tìm kiếm sản phẩm nông sản chất lượng, trải nghiệm nghỉ dưỡng và dịch vụ ngoài biên giới – và Việt Nam hội tụ cả hai yếu tố: địa lý thuận tiện và chi phí cạnh tranh.

Ở một diễn biến khác, chính sách hạn chế nhập cư của Mỹ khiến Trung Quốc thiếu hụt lao động công nghệ cao, mở ra cơ hội xuất khẩu chất xám cho Việt Nam – nơi đang nổi lên với lực lượng kỹ sư, chuyên gia trẻ dồi dào và năng động.

Nguy cơ đi kèm cơ hội: Việt Nam cần tỉnh táo định vị vai trò

Tuy nhiên, ông Minh cũng lưu ý rằng để tận dụng được cơ hội này, Việt Nam buộc phải giữ được lập trường trung lập rõ ràng, minh bạch trong nguồn gốc xuất xứ hàng hóa. Nếu không, việc tăng trưởng xuất khẩu đột biến có thể khiến Việt Nam lọt vào tầm ngắm của các biện pháp giám sát và phòng vệ thương mại từ Mỹ.

Trong kịch bản bất lợi, các ngành xuất khẩu sẽ đối diện nguy cơ bị điều tra chống lẩn tránh thuế, yêu cầu nội địa hóa cao hơn và thậm chí là áp thuế đối ứng nếu không chứng minh được năng lực sản xuất độc lập.

Ở chiều ngược lại, chuyên gia Yuanta nhấn mạnh chính Mỹ mới là bên chịu áp lực cao nhất trong ngắn hạn, do giá hàng hóa thế giới tăng đẩy lạm phát nội địa lên mức khó kiểm soát. Đây chính là thời điểm “vàng” để Việt Nam chủ động đàm phán, tái thiết chuỗi cung ứng và nâng cấp năng lực công nghiệp – nhằm định vị mình là mắt xích thay thế Trung Quốc trong chuỗi giá trị toàn cầu.