Xuất khẩu chính ngạch - Con đường tất yếu cho nông sản Việt

Một buổi sáng ở cửa khẩu Tân Thanh (Lạng Sơn), hàng dài container chở thanh long, mít, xoài từ miền Tây nối đuôi nhau chờ thông quan. Trên xe, trái cây dần hỏng, nông dân và thương lái chỉ biết ngồi chờ trong lo lắng. Lý do rất đơn giản: phía Trung Quốc vừa thay đổi quy định kiểm dịch.

Chỉ trong vài ngày, hàng trăm tỷ đồng bốc hơi. Công sức cả mùa vụ của nông dân gần như mất trắng. Đây không phải lần đầu, và cũng sẽ không phải lần cuối, khi nông sản Việt gặp cảnh “tắc biên”.

Suốt nhiều năm, xuất khẩu tiểu ngạch là con đường quen thuộc để nông sản Việt vào Trung Quốc. Nó có ưu điểm: thủ tục đơn giản, chi phí thấp, dễ xoay xở cho hộ nông dân và hợp tác xã nhỏ. Nhưng mặt trái thì ai cũng thấy:

- Không có hợp đồng ràng buộc, dễ bị thương lái ép giá.

- Chất lượng hàng hóa không kiểm soát, ảnh hưởng uy tín cả ngành.

- Chỉ cần thay đổi chính sách, cả trăm xe hàng hóa bị “kẹt cứng”.

Như bà Nguyễn Thị Thu Liên (Hiệp hội Thực phẩm Minh Bạch) nói: “Đây là con đường ngắn, nhưng thiếu bền vững.”

🔑 Chính ngạch - không chỉ là lựa chọn, mà là bắt buộc

Khác với tiểu ngạch, xuất khẩu chính ngạch yêu cầu khắt khe hơn nhiều:

- Hợp đồng mua bán theo chuẩn quốc tế: rõ ràng về giá cả, quy cách, vận chuyển, thanh toán.

- Hàng hóa phải có mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói được cấp mã, truy xuất nguồn gốc minh bạch.

- Đáp ứng kiểm nghiệm an toàn thực phẩm, tiêu chuẩn dư lượng thuốc bảo vệ thực vật.

Đổi lại, chính ngạch mang lại ba lợi ích lớn:

- Minh bạch và an toàn: hạn chế ép giá, giảm rủi ro tranh chấp.

- Mở rộng thị trường: không chỉ Trung Quốc, mà còn vươn tới EU, Mỹ, Nhật - nơi yêu cầu chuẩn mực cao.

- Xây dựng thương hiệu: nông sản Việt không còn gắn với hình ảnh “rẻ và dễ thay thế”, mà trở thành sản phẩm đạt chuẩn quốc tế.

Trung Quốc - thị trường lớn nhất của nông sản Việt - đang ngày càng siết chặt quy định nhập khẩu. Hai Lệnh 248 và 249, có hiệu lực từ năm 2022, yêu cầu đăng ký cơ sở sản xuất và quản lý an toàn thực phẩm nhập khẩu, đã đưa chuẩn mực của Trung Quốc tiến sát EU.

Ngoài ra, Trung Quốc đã ban hành hơn 10.000 mức giới hạn dư lượng tối đa (MRLs) với 564 loại thuốc bảo vệ thực vật - tăng mạnh so với vài năm trước. Điều đó có nghĩa: nếu nông sản Việt không đáp ứng, nguy cơ bị trả về, tiêu hủy, thậm chí cấm nhập khẩu cả ngành hàng là rất cao.

💡 Đúng là xuất khẩu chính ngạch khiến doanh nghiệp và hợp tác xã phải đầu tư ban đầu nhiều hơn: từ công nghệ sản xuất, hệ thống kiểm soát chất lượng, cho tới chi phí chứng nhận. Nhưng như TS Trần Hữu Hiệp nhấn mạnh: “Đây không phải gánh nặng, mà là khoản đầu tư cho tương lai.” Chỉ khi tuân thủ các quy định quốc tế, nông sản Việt mới thật sự nâng cao sức cạnh tranh, không chỉ tại Trung Quốc mà còn ở các thị trường khó tính khác.

Tiểu ngạch từng giúp nông sản Việt “đi nhanh”. Nhưng đi nhanh không có nghĩa là đi xa. Trong bối cảnh thương mại toàn cầu ngày càng đề cao chất lượng và minh bạch, xuất khẩu chính ngạch không còn là một lựa chọn, mà là con đường tất yếu để nông sản Việt vươn ra thế giới.