Vì sao Washington và Tehran mãi là "kẻ thù truyền kiếp"?

Nỗ lực chấm dứt cuộc chiến bùng phát từ 28/2 đang rơi vào ngõ cụt khi những đề xuất hòa bình từ Nhà Trắng liên tục vấp phải bức tường hoài nghi từ Tehran. Không chỉ là xung đột quân sự hiện tại, "bàn cờ" Mỹ - Iran đang bị đè nặng bởi bóng ma của những lời hứa không thành và những hiềm khích tích tụ suốt gần 50 năm qua.

Từ thảm kịch giải cứu con tin năm 1980 đến các chiến dịch không kích cơ sở hạt nhân năm 2025, lịch sử đối đầu đã biến ngoại giao thông thường trở nên vô hiệu, nhường chỗ cho một "chủ nghĩa hiện thực" đầy gai góc: Chỉ thực lực trên chiến trường mới có tiếng nói trên bàn đàm phán.

Vì sao Washington và Tehran mãi là "kẻ thù truyền kiếp"?

Những tín hiệu xích lại gần giữa Mỹ và Iran một lần nữa bị phủ bóng bởi ký ức đối đầu kéo dài hàng thập niên. Các đề xuất ngừng bắn được đưa ra trong bối cảnh xung đột leo thang nhưng nhanh chóng vấp phải sự dè chừng từ cả hai phía, khi niềm tin gần như là tài sản khan hiếm nhất trên bàn đàm phán.

Khoảng cách giữa Washington và Tehran không chỉ là bất đồng hiện tại, mà là hệ quả tích tụ từ lịch sử. Cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979, khủng hoảng con tin và các chiến dịch quân sự thất bại đã tạo nên một “di sản nghi kỵ” ăn sâu vào nhận thức chiến lược của cả hai quốc gia. Với Mỹ, Iran là biểu tượng của thách thức kéo dài; với Iran, Mỹ là đối tác không đáng tin khi có thể đảo chiều cam kết bất cứ lúc nào.

Thực tế này khiến mọi sáng kiến ngoại giao đều bị soi chiếu qua lăng kính quá khứ. Thỏa thuận hạt nhân năm 2015 từng mở ra kỳ vọng hạ nhiệt căng thẳng, nhưng việc Mỹ rút lui sau đó đã củng cố thêm lập luận tại Tehran rằng các cam kết quốc tế thiếu tính bền vững. Từ đó, cách tiếp cận của Iran ngày càng nghiêng về “chủ nghĩa hiện thực cứng”, nơi sức mạnh quân sự được xem là bảo chứng tối hậu cho an ninh quốc gia.

Ở chiều ngược lại, Mỹ tiếp tục theo đuổi mục tiêu kiềm chế chương trình hạt nhân của Iran, kể cả bằng biện pháp quân sự. Các chiến dịch tấn công gần đây không thể xóa bỏ hoàn toàn năng lực hạt nhân của Tehran, nhưng đủ để đẩy hai bên trở lại vòng lặp quen thuộc: đối đầu – đàm phán – đổ vỡ – tái đối đầu.

Những nỗ lực trung gian từng đưa hai bên tiến sát thỏa thuận, song luôn bị phá vỡ vào thời điểm then chốt. Khi ngoại giao bị cuốn vào nhịp vận động của chiến sự, nó không còn là công cụ xây dựng lòng tin, mà trở thành phần kéo dài của chiến lược gây sức ép.

Bên cạnh đó, các yếu tố khu vực tiếp tục làm phức tạp bài toán. Vai trò và ảnh hưởng của Iran tại Trung Đông, cùng những lo ngại về an ninh hàng hải và mạng lưới đồng minh, khiến nhiều quốc gia không tin rằng một thỏa thuận hạt nhân đơn thuần có thể mang lại ổn định lâu dài. Những đề xuất hiện tại vì thế bị đánh giá là lặp lại mô hình cũ, chưa chạm tới gốc rễ bất ổn.

Trong khi đó, Mỹ cũng bị cho là sử dụng ngoại giao như công cụ điều tiết chiến lược, hơn là cam kết hướng tới bình thường hóa quan hệ. Các điều kiện cứng rắn được đưa ra khiến khoảng không thỏa hiệp ngày càng thu hẹp, đẩy tiến trình đàm phán vào trạng thái giằng co kéo dài.

Dù vậy, cánh cửa hòa bình chưa hoàn toàn khép lại. Cả hai bên đều có động lực riêng để tránh một cuộc xung đột kéo dài: Mỹ cần ổn định thị trường năng lượng và kiểm soát rủi ro khu vực, trong khi Iran cũng cần tận dụng ngoại giao để bảo toàn lợi ích đạt được. Vấn đề nằm ở chỗ, khi ngoại giao bị “chiến thuật hóa”, mọi thỏa thuận đạt được đều dễ trở nên mong manh.

Trong bối cảnh đó, các nỗ lực trung gian tiếp tục tìm cách phá vỡ vòng luẩn quẩn của ngờ vực. Nhưng chừng nào ký ức đối đầu vẫn còn chi phối quyết định hiện tại, tiến trình hòa giải giữa Mỹ và Iran vẫn sẽ là một bài toán chưa có lời giải trọn vẹn.