VAT siết chặt, “ông lớn” xuất khẩu nông sản lao đao

Dù xuất khẩu thủy sản, gạo và cà phê tiếp tục là điểm sáng của nền kinh tế, các “mũi nhọn” này lại đang đối mặt với một lực cản không đến từ thị trường – mà từ chính sách. Luật Thuế VAT 2024, có hiệu lực từ 1/7/2025, với nhiều quy định gây nhiễu về thuế suất và hoàn thuế, đang khiến các hiệp hội ngành hàng đồng loạt lên tiếng. Những bất cập trong chính sách thuế không chỉ siết dòng vốn, gia tăng rủi ro pháp lý mà còn đe dọa trực tiếp đến sức cạnh tranh của nông sản Việt trên thị trường toàn cầu.

Thuế VAT: Lực cản ngược dòng của các ngành xuất khẩu chủ lựcThuế suất rối rắm, áp lực vốn dâng cao

Dưới tác động của Luật Thuế Giá trị gia tăng (VAT) 2024, có hiệu lực từ 1/7/2025, nhiều doanh nghiệp trong các ngành xuất khẩu chủ lực đang cùng lúc gánh hai loại rủi ro: tài chính và pháp lý. Đặc biệt, bất cập trong cách áp dụng thuế suất khiến các “ông lớn” xuất khẩu như thủy sản, gạo và cà phê rơi vào thế bị động ngay trên sân nhà.

Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), cùng một mặt hàng “thủy sản nuôi trồng, đánh bắt chưa chế biến hoặc chỉ sơ chế thông thường”, nhưng lại có thể bị áp hai mức thuế khác nhau. Nếu căn cứ khoản 1, điều 5, mặt hàng thuộc diện không chịu thuế; nhưng nếu đối chiếu với điểm d, khoản 2, điều 9 thì lại phải nộp 5%. Chính sự mâu thuẫn này đang tạo ra lỗ hổng pháp lý khiến doanh nghiệp mất phương hướng.

Không dừng lại ở đó, các doanh nghiệp chế biến còn phải nộp thuế VAT 5% nếu nguyên liệu được mua qua nậu vựa, tức qua khâu trung gian thương mại. Tuy nhiên, các tổ chức tín dụng hiện không giải ngân cho phần thuế này khi cấp vốn lưu động, dẫn đến tình trạng doanh nghiệp phải tự bỏ vốn nộp thuế, trong khi dòng tiền bị siết chặt. Áp lực tài chính gia tăng kéo theo chi phí sản xuất bị đẩy lên, hiệu quả kinh doanh suy giảm và năng lực cạnh tranh của hàng Việt bị bào mòn.

Cà phê – gạo: Lúng túng trong lưới thuế mới

Tình cảnh tương tự diễn ra với ngành cà phê và lúa gạo. Hiệp hội Cà phê – Ca cao Việt Nam (VICOFA) và Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA) cùng lên tiếng về việc mặt hàng cà phê nhân và gạo xuất khẩu đang bị áp mức thuế 5%, tạo thêm gánh nặng cho các doanh nghiệp vốn đang phải xoay xở trong bối cảnh giá nguyên liệu tăng mạnh.

Ông Nguyễn Nam Hải – Chủ tịch VICOFA – cảnh báo: với mức giá cà phê nhân hiện vượt 100.000 đồng/kg, nhu cầu vốn lưu động tăng vọt. Nếu tiếp tục áp dụng thuế VAT 5% theo cơ chế “đóng trước – hoàn sau”, doanh nghiệp sẽ rơi vào thế khó khi phải tự xoay vốn lớn trong ngắn hạn. Trong khi đó, phần lớn các mặt hàng tiêu dùng khác vừa được Quốc hội thông qua giảm thuế suất từ 10% xuống 8% đến hết năm 2026. Việc áp thuế 5% lên cà phê nhân xuất khẩu trong bối cảnh đó là một nghịch lý, vừa tạo rào cản tài chính, vừa tăng thủ tục hành chính.

Từ thực tế trên, các hiệp hội kiến nghị Chính phủ và Bộ Tài chính đưa cà phê nhân và gạo trở lại nhóm không chịu thuế VAT như trước năm 2023 – nhằm tháo gỡ áp lực cho doanh nghiệp, đặc biệt trong giai đoạn cao điểm xuất khẩu cuối năm.

Rủi ro pháp lý: Khi doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm thay… người bán

Không chỉ gánh áp lực vốn, doanh nghiệp còn đối mặt với những rủi ro pháp lý tiềm ẩn trong quá trình hoàn thuế. Theo quy định hiện hành, doanh nghiệp chỉ được hoàn thuế đầu vào nếu bên bán đã thực hiện đầy đủ nghĩa vụ khai và nộp thuế. Điều này khiến bên mua rơi vào thế “vừa bị động, vừa bất lực”, khi không có công cụ kiểm chứng việc tuân thủ thuế của nhà cung cấp.

VASEP cho biết, nếu bên bán không kê khai đúng thời hạn hoặc còn nợ thuế, hóa đơn của doanh nghiệp mua sẽ không được chấp nhận để hoàn thuế – dù họ đã nộp tiền, làm đúng thủ tục và không có sai phạm. Tình trạng này đặc biệt nghiêm trọng với mặt hàng cà phê nhân, từng được miễn thuế VAT vào năm 2013 do hàng loạt bất cập, nhưng nay lại bị áp thuế trở lại từ 1/7/2025. Trong khi hơn 85% sản lượng cà phê nhân được xuất khẩu, việc đánh thuế rồi hoàn thuế gần như không mang lại nguồn thu thực chất cho ngân sách, nhưng lại gây tốn kém lớn về nhân lực, thủ tục và thời gian cho cả doanh nghiệp lẫn cơ quan thuế.

Chưa kể, quy định yêu cầu “người bán đã kê khai, nộp thuế đúng quy định” mới cho phép người mua hoàn thuế, tiếp tục đặt doanh nghiệp vào tình trạng chờ đợi vô thời hạn, đóng băng dòng tiền, kéo theo rủi ro gián tiếp đến hoạt động sản xuất và xuất khẩu.

Kiến nghị cấp bách và giải pháp từ các hiệp hội

Trước hàng loạt bất cập, ba hiệp hội ngành hàng – VASEP, VFA và VICOFA – đã đồng loạt kiến nghị Chính phủ và Bộ Tài chính điều chỉnh chính sách. Các đề xuất tập trung vào việc:

Đưa mặt hàng thủy sản, gạo, cà phê trở lại diện không phải kê khai và nộp thuế VAT.

Ban hành hướng dẫn cụ thể về cơ chế xác minh thuế của bên bán.

Cho phép doanh nghiệp được hoàn thuế khi có đầy đủ chứng từ hợp lệ và không có dấu hiệu gian lận.

Triển khai hệ thống xác minh tự động bằng công nghệ số, thay thế quy trình thủ công để giảm chi phí và rút ngắn thời gian hoàn thuế.

Không chỉ là vấn đề thuế, mà là năng lực cạnh tranh quốc gia

Theo số liệu của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, kim ngạch xuất khẩu nông lâm thủy sản 6 tháng đầu năm 2025 đạt 33,84 tỷ USD – tăng 15,5% so với cùng kỳ 2024. Trong đó, riêng thủy sản đóng góp 5,16 tỷ USD, tăng gần 17%; cà phê và gạo tiếp tục là điểm sáng tăng trưởng.

Trong bối cảnh toàn cầu vẫn nhiều bất ổn, việc duy trì đà tăng trưởng xuất khẩu là thành quả không dễ đạt được. Tuy nhiên, nếu các lực cản từ chính sách thuế không được tháo gỡ kịp thời, các ngành hàng mũi nhọn sẽ khó giữ được động lực tăng tốc. Đây không chỉ là bài toán chính sách thuế, mà còn là phép thử cho tầm nhìn điều hành – liệu chúng ta đang hỗ trợ doanh nghiệp mở rộng ra thế giới, hay đang vô tình siết chân họ ngay tại cửa khẩu?