Trung Quốc vượt mặt Nhật Bản trên thị trường LNG: Cuộc chuyển giao quyền lực sau nửa thế kỷ

Sau hơn 50 năm giữ vị trí thống lĩnh trong ngành khí thiên nhiên hóa lỏng (LNG), Nhật Bản đang chứng kiến một sự thách thức chưa từng có từ Trung Quốc – quốc gia không chỉ vươn lên dẫn đầu về nhập khẩu LNG mà còn ngày càng kiểm soát sâu rộng chuỗi cung ứng và hạ tầng chiến lược toàn cầu.

 

Theo Japan Times ngày 1/6, Trung Quốc đã vượt Nhật Bản để trở thành nhà nhập khẩu LNG lớn nhất thế giới từ năm 2021. Đến năm 2024, dữ liệu từ BloombergNEF cho thấy Bắc Kinh đã nắm giữ số lượng hợp đồng LNG dài hạn nhiều nhất toàn cầu – một vị trí từng được mặc định dành cho Tokyo.

Trung Quốc: Người chơi mới với tham vọng toàn diện

Không dừng ở vai trò nhập khẩu, Trung Quốc đang đầu tư quy mô lớn vào hệ thống hạ tầng LNG trong nước, bao gồm cảng tiếp nhận, đội tàu vận tải và năng lực lưu trữ. Đồng thời, Trung Quốc ngày càng hiện diện rõ nét tại các thị trường cung cấp truyền thống của Nhật như Qatar, Malaysia và mở rộng nhập khẩu từ Mỹ, Australia.

Sự vươn lên mạnh mẽ này khiến các doanh nghiệp năng lượng Nhật Bản như Jera, Osaka Gas và các tập đoàn thương mại lâu đời (Mitsui, Mitsubishi, Marubeni, Sumitomo, Itochu) đối mặt với đối thủ không chỉ cạnh tranh về sản lượng mà còn sở hữu lợi thế chiến lược ngày càng rõ rệt.

“Chúng tôi tin rằng tăng trưởng LNG lớn nhất vẫn sẽ đến từ Trung Quốc,” bà Ziyue Daniela Li, chuyên gia tại BloombergNEF nhận định. Đây là minh chứng cho xu hướng chuyển dịch quyền lực mà theo giới phân tích, sẽ khó có thể đảo ngược trong tương lai gần.

Cuộc cạnh tranh gay gắt và những hệ lụy dài hạn

Sự vươn lên của Trung Quốc khiến các nhà nhập khẩu LNG truyền thống của Nhật Bản đứng trước sức ép về giá và nguồn cung. Ngoài ra, các nhà giao dịch LNG toàn cầu sẽ phải đối mặt với môi trường cạnh tranh khốc liệt hơn, khi Trung Quốc có khả năng linh hoạt cao trong mua bán lại phần dư thừa.

Tuy nhiên, trong bối cảnh toàn cầu đang nỗ lực cắt giảm phát thải carbon, làn sóng mở rộng LNG do cả Trung Quốc và Nhật Bản thúc đẩy – thông qua đầu tư vào các nhà máy điện, cảng và đường ống ở Nam và Đông Nam Á – lại đi ngược lại các cam kết khí hậu. Việc tiếp tục phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch, dù mang danh “ít phát thải hơn than”, đang đặt ra câu hỏi lớn về tính bền vững thực sự của chiến lược năng lượng này.

Sự phụ thuộc của Nhật Bản: Di sản và thách thức

Từ năm 1969 – thời điểm chuyến tàu LNG đầu tiên cập cảng Nhật từ Alaska – quốc gia này đã từng bước xây dựng mạng lưới hạ tầng LNG hàng đầu thế giới. Với nguồn tài nguyên hóa thạch nội địa hạn chế, LNG trở thành trụ cột cho nền kinh tế công nghiệp hóa thần tốc của Nhật Bản. Năm 2021 đánh dấu mốc kết thúc kỷ nguyên nhập khẩu đứng đầu của Tokyo, kéo dài hơn nửa thế kỷ.

Hiện tại, Nhật Bản vẫn phụ thuộc nặng nề vào năng lượng nhập khẩu, với mức nhập khẩu ròng lên tới 87,2% – cao nhất trong khối OECD. Theo ông Yuriy Humber, người sáng lập Japan NRG, Nhật Bản buộc phải duy trì chiến lược năng lượng phòng thủ cao, sẵn sàng đáp ứng nhu cầu trong mọi kịch bản khẩn cấp.

Ngoài vai trò người mua, các công ty và tổ chức Nhật Bản (như JBIC và JOGMEC) còn tài trợ nhiều dự án LNG toàn cầu, từ Mexico đến Malaysia và Australia. Chính những khoản đầu tư này đã giúp Nhật Bản duy trì chuỗi cung ứng ổn định và đảm bảo vị thế trên bản đồ năng lượng thế giới trong nhiều thập kỷ.

Kịch bản tương lai: Giằng co giữa phát triển và môi trường

Theo ông Filippo Pedretti, trợ lý nghiên cứu tại Japan NRG, chiến lược LNG của Trung Quốc phản chiếu con đường mà Nhật Bản từng đi: mở rộng hạ tầng, đa dạng hóa nguồn cung và củng cố an ninh năng lượng. Tuy nhiên, Trung Quốc có thêm lợi thế về nguồn khí đốt trong nước và khả năng nhập khẩu qua đường ống từ Nga, Trung Á – điều mà Nhật Bản không có.

Đáng chú ý, nhập khẩu LNG của Nhật Bản đã bắt đầu giảm từ năm 2015 – do dân số suy giảm, tăng trưởng năng lượng tái tạo và cải thiện hiệu quả sử dụng điện. Dù có khả năng tăng nhẹ trở lại nhờ nhu cầu từ các trung tâm dữ liệu và AI, xu hướng dài hạn vẫn là đi xuống.

Điều này khiến các công ty Nhật Bản đang “mắc kẹt” với lượng LNG dư thừa từ các hợp đồng dài hạn. Họ buộc phải tìm đầu ra mới – chủ yếu tại Đông Nam Á – thông qua các sáng kiến như AZEC. Nhật Bản đang quảng bá LNG như “nhiên liệu chuyển tiếp”, đồng thời xuất khẩu công nghệ và thiết bị kèm theo.

Song theo ông Evan Gach, điều phối viên tại Kiko Network, chiến lược này có thể làm trầm trọng thêm biến đổi khí hậu, khi mở rộng sử dụng LNG tại các quốc gia đang phát triển vốn chưa đủ năng lực kiểm soát khí thải. Ông cũng cảnh báo rằng, các chuỗi phát thải từ hóa lỏng, vận chuyển, và rò rỉ methane có thể khiến LNG không thực sự "xanh" như kỳ vọng.

Kết luận: Nhật Bản ở ngã ba đường

Sự vươn lên mạnh mẽ của Trung Quốc không chỉ là một lời cảnh tỉnh về mặt cạnh tranh kinh tế, mà còn đặt Nhật Bản vào thế phải tái định hình chiến lược năng lượng. Trong khi LNG vẫn đóng vai trò quan trọng trong chuyển dịch năng lượng ngắn và trung hạn, tương lai dài hạn đòi hỏi những quyết định mang tính hệ thống hơn – cân bằng giữa an ninh năng lượng và trách nhiệm môi trường.