Trách nhiệm Mở rộng của Nhà sản xuất sẽ ảnh hưởng đến người tiêu dùng như thế nào?

Kể từ khi Luật Bảo vệ Môi trường 2020 chính thức đưa Trách nhiệm Mở rộng của Nhà sản xuất (EPR) vào thực tiễn, một cuộc thay đổi lớn về cấu trúc chi phí đang âm thầm diễn ra trên chuỗi cung ứng tại Việt Nam.

Chính sách buộc các doanh nghiệp phải định hình lại mô hình kinh doanh từ khâu thiết kế vật liệu đến thu hồi sản phẩm. Đồng thời, bài toán vĩ mô được đặt ra: Khi nhà sản xuất phải gánh thêm chi phí tuân thủ và tái chế khổng lồ, liệu hóa đơn mua sắm hàng ngày của người tiêu dùng có vì thế mà bị đội lên?

Rủi ro lạm phát và cơ chế chuyển giá?

Việt Nam hiện đang đối mặt với thách thức lớn trong công tác quản lý rác thải. Theo báo cáo Ngày Vượt Ngưỡng Nhựa (Plastic Overshoot Day) của Earth Action năm 2025, Việt Nam đứng thứ 7 trên toàn cầu với 2.1 triệu tấn rác thải nhựa không được quản lý đúng cách^[1], trong khi đó khối lượng rác thải điện tử đạt 516,000 tấn vào năm 2022^[2].

Nguồn: plasticovershoot.earth

Chính sách Trách nhiệm Mở rộng của Nhà sản xuất (EPR) đang làm thay đổi hoàn toàn cơ cấu chi phí của chuỗi cung ứng. Hiểu một cách đơn giản, thay vì để Nhà nước và người dân phải trả tiền cho việc thu gom và xử lý rác thải, EPR chuyển thẳng gánh nặng tài chính này sang chính các nhà sản xuất. Điều này đồng nghĩa với việc doanh nghiệp bắt buộc phải tự kiểm soát chi phí để thu hồi, tái chế và xử lý các sản phẩm, bao bì của mình sau khi người tiêu dùng đã sử dụng xong^[3].

Khi doanh nghiệp phải tốn thêm tiền cho việc thu gom và tái chế, họ sẽ có xu hướng cộng khoản này vào giá thành sản phẩm, từ đó dấy lên lo ngại về nguy cơ lạm phát.

Tuy nhiên, theo phân tích của Viện Quản lý Sản phẩm (Product Stewardship Institute - PSI) dựa trên 35 năm áp dụng EPR tại châu Âu, không có bất kỳ mối liên hệ trực tiếp nào giữa phí EPR và việc tăng giá bán lẻ^[4]. Tương tự tại Canada, nghiên cứu của tổ chức Resource Recycling Systems (RRS) cũng đi đến kết luận rằng các chính sách EPR không hề có sự tương quan với việc tăng giá cả tiêu dùng^[5].

Chính sự cạnh tranh khốc liệt của ngành hàng tiêu dùng và hệ thống bán lẻ đã đóng vai trò như một chốt chặn tự nhiên giúp kìm hãm đà tăng giá. Các chuỗi siêu thị không dễ dàng chấp nhận việc nhà sản xuất đẩy giá lên kệ hàng vì e ngại nguy cơ mất thị phần và khách hàng vào tay đối thủ.

Theo báo cáo của Ngân hàng Thế giới (WB), điểm mấu chốt giúp tháo gỡ áp lực này nằm ở cơ chế điều biến phí sinh thái, hoạt động như một chính sách "thưởng - phạt" tài chính rõ ràng với thiết kế bao bì càng dễ tái chế và thân thiện với môi trường thì mức phí EPR doanh nghiệp phải nộp sẽ càng thấp. Nhờ vậy, thay vì vội vàng tăng giá bán, các công ty có xu hướng chọn cách cải tiến thiết kế bao bì để tự cắt giảm mức phí EPR cần đóng. Điều này vừa giúp doanh nghiệp tự hóa giải được áp lực tài chính, vừa giữ giá cả trên thị trường tiêu dùng ổn định^[6].

Ảnh minh họa.

Quyền và trách nhiệm của người tiêu dùng trong hệ sinh thái tuần hoàn

Để hiện thực hóa một hệ sinh thái tuần hoàn toàn diện, dòng chảy vật liệu không thể vận hành khép kín nếu thiếu vắng mắt xích quyết định của người tiêu dùng. Việc phân loại rác ngay tại nhà là bước đầu tiên và quan trọng nhất để đảm bảo rác thải giữ được độ sạch, từ đó mới có thể đưa vào nhà máy để tái chế thành các sản phẩm mới đạt chuẩn. Tuy nhiên, trên thực tế chỉ có khoảng 34% người Việt Nam duy trì thói quen này, theo dữ liệu khảo sát từ Liên minh Tái chế Bao bì Việt Nam (PRO Vietnam)^[7].

Trước hành vi này của người dân, nhiều hệ thống bán lẻ và doanh nghiệp điện tử đang thay đổi cách tiếp cận, không chỉ dừng ở việc kêu gọi bảo vệ môi trường một cách chung chung. Thay vào đó, họ bố trí sẵn các điểm thu gom và hệ thống thùng phân loại rác chuyên dụng ngay tại không gian mua sắm. Cách này mang lại sự tiện lợi, trực tiếp giúp khách hàng điều chỉnh hành vi, dần hình thành thói quen phân loại và bỏ rác đúng nơi quy định.

Nhiều nhãn hàng, hệ thống siêu thị, trung tâm thương mại tại Việt Nam hiện nay đã áp dụng chính sách ngừng cung cấp túi nhựa miễn phí tại quầy thanh toán. Hay việc thiết lập các thùng thu gom vỏ hộp sữa, lon nhôm và chai nhựa ngay tại nơi mua sắm, ăn uống nhằm trực tiếp hình thành thói quen phân loại rác cho khách hàng. Tương tự trong lĩnh vực công nghệ, HP và Apple đã hợp tác triển khai chương trình "Việt Nam Tái Chế" với việc bố trí các điểm thu gom rác thải điện tử hoàn toàn miễn phí tại các thành phố lớn^[8]. Việc trang bị các điểm thu gom trực tiếp này, khi được cộng hưởng với các đòn bẩy kinh tế cá nhân hóa như Hệ thống Đặt cọc - Hoàn trả (DRS) nơi người tiêu dùng được hoàn lại một khoản tiền nhỏ khi trả vỏ bao bì đúng nơi quy định sẽ tạo ra một cơ chế đồng kiểm soát. Cơ chế này biến những người mua hàng từ vai trò tiêu thụ thụ động trở thành những nhà cung cấp nguyên liệu thứ cấp, tiếp nhiên liệu cho chuỗi tái chế^[9].

Sự phân hóa tác động của EPR theo đặc thù ngành

Sức ép từ các yêu cầu tuân thủ EPR không dừng ở bài toán tuân thủ pháp lý, mà đang trực tiếp tái cấu trúc chiến lược vận hành và thiết kế sinh thái trên nhiều phân ngành kinh tế trọng điểm.

Các doanh nghiệp đang dần biến nghĩa vụ này thành lợi thế cạnh tranh về Môi trường - Xã hội - Quản trị (ESG) nhằm đáp ứng nhu cầu của một bộ phận khách hàng sẵn sàng chi trả mức giá cao hơn cho các sản phẩm bền vững.

Trong lĩnh vực bao bì, hãng Tetra Pak đã giới thiệu giải pháp Tetra Recart sử dụng bìa cứng trọng lượng nhẹ để thay thế lon kim loại truyền thống. Giải pháp này đã được các doanh nghiệp Việt Nam như Doveco ứng dụng thành công nhằm giảm bớt lượng khí thải carbon và tối ưu hóa khả năng tái chế của sản phẩm. Tập đoàn hàng tiêu dùng Unilever Việt Nam cũng đã đưa ra cam kết mạnh mẽ rằng 75% bao bì chai lọ của hãng sẽ có khả năng tái chế, đồng thời ứng dụng thành công nhựa tái sinh (PCR) cho bao bì sản phẩm Sunlight nhằm kiểm soát biên lợi nhuận^[10].

Ngành công nghiệp đồ uống tại Việt Nam cũng ghi nhận sự chuyển mình trước EPR. Sabeco sử dụng vỏ lon mỏng nhẹ hơn và thúc đẩy mạng lưới phân phối thu hồi két bia. Heineken Việt Nam thực hiện chiến lược tuần hoàn khép kín với 100% lon nhôm và chai thủy tinh được tái chế hoặc tái sử dụng. Coca Cola và Suntory Pepsico cũng giảm khối lượng nhựa thô trong khâu sản xuất và bắt tay cùng các ứng dụng công nghệ hiện đại để thu hồi chai PET (Polyethylene terephthalate)^[11].

Định hình chiến lược và khung pháp lý EPR tại Việt Nam

Để đảm bảo các mô hình kinh tế tuần hoàn không chỉ nằm trên giấy, cơ chế EPR tại Việt Nam đã được luật hóa kèm theo các chế tài. Hệ thống pháp luật hiện hành áp dụng bắt buộc tỷ lệ tái chế dao động từ 10% đến 22% đối với nhóm ngành bao bì[1] , đồng thời đưa ra các định mức cụ thể cho 5 nhóm sản phẩm nhạy cảm khác bao gồm: ắc quy, dầu nhớt, săm lốp, thiết bị điện tử và phương tiện giao thông.

Theo quy định tại Nghị định 45/2022/NĐ-CP, bất kỳ hành vi nào như không tuân thủ nghĩa vụ tái chế, gian lận dữ liệu báo cáo, hoặc nộp chậm kinh phí đóng góp vào Quỹ Bảo vệ Môi trường Việt Nam đều sẽ phải đối mặt với mức phạt tiền từ 300 triệu đồng lên tới 2 tỷ đồng^[12].

Các doanh nghiệp có ba hướng đi chiến lược để lựa chọn: (1) tự đứng ra tổ chức thu gom tái chế nhằm kiểm soát chuỗi cung ứng và củng cố thương hiệu bền vững; (2) ủy quyền linh hoạt cho một bên thứ ba chuyên nghiệp; hoặc (3) đóng góp tài chính trực tiếp vào Quỹ Bảo vệ Môi trường. Phương án đóng góp tài chính thường được đánh giá là giải pháp an toàn và phù hợp với các doanh nghiệp có quy mô vừa và nhỏ, mặc dù nhược điểm của nó là không tạo ra động lực trực tiếp để doanh nghiệp tự cải tiến thiết kế sinh thái.

Dù lộ trình đã có nhưng rào cản lớn nhất hiện nay để hiện thực hóa EPR vẫn nằm ở năng lực giám sát dữ liệu minh bạch cũng như hạ tầng xử lý tái chế nội địa vẫn chưa được hoàn thiện đồng bộ. Việt Nam đòi hỏi phải có cơ chế giám sát linh hoạt hơn, có sự tham gia của các dòng vốn tín dụng xanh, tiêu biểu như khoản vay xanh (Blue Loan) mà Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) đã giải ngân cho ALBA để xây dựng nhà máy tái chế PET^[13].

Nhìn chung, cơ chế EPR không phải là một phép tính cộng chi phí đơn thuần vào giá thành sản phẩm, mà là một yêu cầu quan trọng buộc nền kinh tế phải tái cấu trúc toàn diện. Thay vì lo sợ về một kịch bản "lạm phát xanh", thực tiễn đang chứng minh rằng sức ép từ EPR giúp thanh lọc thị trường và thúc đẩy các doanh nghiệp bứt phá thông qua năng lực đổi mới sáng tạo và thiết kế sinh thái.

Phạm Hoàng Phúc

FILI