Tính thêm chi phí vào giá điện: Hợp lý hay đẩy gánh nặng sang người dùng?

Đề xuất đưa chi phí vận hành – bảo trì (O&M) vào phương án giá điện đang thu hút nhiều sự quan tâm của dư luận, bởi giá điện không chỉ là bài toán kinh tế của ngành năng lượng mà còn tác động trực tiếp đến chi tiêu sinh hoạt của người dân và chi phí sản xuất – kinh doanh của doanh nghiệp. Các chuyên gia cho rằng, đây là đề xuất hợp lý về nguyên tắc, nhưng cần đi kèm điều kiện minh bạch và kiểm soát chặt chẽ để tránh đẩy gánh nặng chi phí sang người tiêu dùng.

Đề xuất từ EVN và những băn khoăn của xã hội

Tại Hội nghị tổng kết công tác năm 2025 và triển khai nhiệm vụ năm 2026, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) đã kiến nghị Bộ Công Thương sớm bổ sung một số nhóm chi phí vào phương án giá điện, trong đó có chi phí đầu tư cải tạo, nâng cấp hệ thống bảo vệ môi trường; các yếu tố ảnh hưởng đến công suất, hiệu suất; đặc biệt là chi phí vận hành – bảo trì (O&M).

Theo EVN, việc tính đủ các chi phí này nhằm bảo đảm các nhà máy điện và hệ thống lưới có khả năng thu hồi chi phí, đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật và môi trường ngày càng cao. Tuy nhiên, đề xuất này cũng làm dấy lên lo ngại về nguy cơ giá điện tăng, trong khi hiệu quả cung ứng điện chưa chắc được cải thiện tương xứng.

Hợp lý về nguyên tắc, nhưng không được “tính cho xong”

Trao đổi với báo chí, chuyên gia kinh tế Ngô Trí Long cho rằng, xét về nguyên tắc, việc đưa chi phí O&M vào giá điện là cần thiết. Đây là khoản chi trực tiếp quyết định hệ thống điện có vận hành an toàn, ổn định hay không. Nếu không tính đủ chi phí bảo trì, sửa chữa, các đơn vị vận hành buộc phải trì hoãn bảo dưỡng, làm gia tăng nguy cơ sự cố, giảm hiệu suất và cuối cùng xã hội phải trả giá bằng rủi ro thiếu điện hoặc chi phí khắc phục lớn hơn.

Trong bối cảnh tiêu chuẩn kỹ thuật và môi trường ngày càng khắt khe, hệ thống điện buộc phải đầu tư nhiều hơn cho vận hành an toàn và nâng cấp thiết bị. Theo ông Long, khung quản lý giá điện ở Việt Nam cũng đang từng bước chuẩn hóa chi phí O&M, coi đây là một cấu phần cần được lượng hóa và kiểm soát, thay vì để tồn tại như một khoản chi “mờ”.

Tuy nhiên, điều khiến người dân lo ngại không nằm ở việc có tính chi phí O&M hay không, mà là tính như thế nào.

“Nếu chi bao nhiêu cũng được đưa vào giá, thiếu kiểm toán và thiếu chuẩn so sánh, gánh nặng rất dễ bị đẩy sang người tiêu dùng, trong khi chất lượng cung ứng điện chưa chắc được cải thiện tương xứng”, ông Long nhấn mạnh.

Cần minh bạch chi phí, gắn với hiệu quả và chất lượng

Ở góc độ thẩm định giá, ông Nguyễn Tiến Thỏa – Chủ tịch Hội Thẩm định giá Việt Nam – cho rằng hiện nay giá thành sản xuất điện đã cao hơn giá bán điện bình quân, khiến ngành điện rơi vào tình trạng “mua cao – bán thấp”. Trong khi đó, nhiều yếu tố đầu vào như nhiên liệu, tỷ giá, chi phí môi trường… lại nằm ngoài khả năng kiểm soát của EVN, khiến chi phí sản xuất ngày càng tăng.

Theo ông Thỏa, nguyên tắc xuyên suốt của quản lý giá điện vẫn phải là tính đúng, tính đủ các chi phí hợp lý, hợp lệ, bảo đảm ngành điện có điều kiện duy trì sản xuất và đầu tư hệ thống. Tuy nhiên, khi đưa thêm chi phí vào giá, cần làm rõ chi phí đó hình thành ra sao, mang lại hiệu quả gì, từ đó tạo sự minh bạch và đồng thuận xã hội.

Thông lệ quốc tế và yêu cầu ràng buộc trách nhiệm

TS. Nguyễn Huy Hoạch, chuyên gia của Hiệp hội Năng lượng Việt Nam, cho biết tại nhiều quốc gia, chi phí vận hành – bảo trì và chi phí duy trì, nâng cấp hệ thống được coi là cấu phần chính thức của giá điện, đặc biệt ở khâu truyền tải và phân phối. Mục tiêu là bảo đảm hệ thống được bảo dưỡng đúng chuẩn, giảm nguy cơ mất điện diện rộng và bảo đảm an ninh năng lượng.

Tuy nhiên, theo ông Hoạch, khi đưa các chi phí này vào giá điện, cần có cam kết rõ ràng về chất lượng dịch vụ. Nếu chi phí O&M được tính vào giá mà vẫn xảy ra sự cố gây mất điện, ảnh hưởng đến hoạt động của doanh nghiệp và đời sống người dân, đơn vị điện lực phải có trách nhiệm bồi thường.

Không chỉ là câu chuyện tăng giá

Theo chuyên gia Ngô Trí Long, để đề xuất đưa chi phí O&M vào giá điện thuyết phục và tránh lo ngại “đẩy gánh nặng” sang người tiêu dùng, cần đi kèm những “điều kiện cứng”. Trước hết là làm rõ tiền O&M được chi cho những hạng mục nào, có hợp lý và cần thiết hay không; tiếp đó là chuẩn hóa và so sánh chi phí giữa các đơn vị, các khâu phát điện – truyền tải – phân phối.

Quan trọng hơn, phải ràng buộc trách nhiệm về chất lượng. Người dân chỉ có thể chấp nhận trả thêm nếu đổi lại là điện ổn định hơn, ít mất điện hơn, tổn thất kỹ thuật giảm và dịch vụ khách hàng được cải thiện thực chất.

“Nếu làm được như vậy, đưa O&M vào phương án giá điện sẽ không chỉ là câu chuyện tăng giá, mà là câu chuyện nâng cao độ tin cậy của hệ thống điện và chuẩn hóa quản trị chi phí theo thông lệ điều tiết quốc tế”, ông Long nhận định.