Thỏa thuận Mỹ - Iran còn nhiều ẩn số?

Việc Washington và Tehran bất ngờ kích hoạt thỏa thuận chấm dứt xung đột qua hình thức ký kết trực tuyến đang đẩy giới quan sát vĩ mô vào cuộc săn tìm động cơ thực sự. Vượt ra khỏi những lý do kỹ thuật về mặt hậu cần hay an ninh nguyên thủ, chữ ký điện tử chớp nhoáng này chính là một đòn thế ngoại giao áp sát nhằm khóa chặt các biến số rủi ro trước khi chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu bước vào một nấc thang căng thẳng mới.

Bản ghi nhớ chỉ dài vỏn vẹn một trang rưỡi không phải là một cam kết hòa bình toàn diện, mà là một canh bạc tốc độ để đóng băng xung đột trước khi các bên kịp lật kèo.

Phó Tổng thống Mỹ JD Vance xác nhận Washington và Tehran đã hoàn tất việc ký kết điện tử thỏa thuận chấm dứt xung đột từ ngày 14/6. Theo ông, các điều khoản trong văn bản đã bắt đầu có hiệu lực, còn lễ ký chính thức dự kiến diễn ra tại Thụy Sĩ vào ngày 19/6.

Ông Vance cho biết bản ghi nhớ (MOU) chỉ dài khoảng một trang rưỡi và chủ yếu đóng vai trò thiết lập khuôn khổ hợp tác. Những nội dung kỹ thuật và các cam kết chi tiết sẽ tiếp tục được hai bên thương lượng trong các vòng đàm phán tiếp theo.

Một trong những điểm cốt lõi của văn bản là cam kết hướng tới hòa bình và ổn định khu vực. Theo phía Mỹ, điều này đồng nghĩa Iran phải chấm dứt việc hỗ trợ các lực lượng ủy nhiệm trong khu vực.

Vì sao không chờ ký trực tiếp?

Theo nhiều nguồn tin, nguyên nhân lớn nhất đến từ yếu tố thời gian và an ninh.

Ban đầu, Washington kỳ vọng thỏa thuận sẽ được ký trực tiếp tại châu Âu với sự tham gia của Phó Tổng thống JD Vance. Tuy nhiên, lịch trình dày đặc trước thềm Hội nghị Thượng đỉnh G7 khiến kế hoạch này không thể thực hiện.

Ngoài ra, theo thông lệ an ninh của Mỹ, tổng thống và phó tổng thống hiếm khi cùng công du nước ngoài trong cùng thời điểm nhằm bảo đảm tính liên tục của bộ máy điều hành.

Một lý do khác được giới quan sát nhắc tới là nỗi lo thỏa thuận có thể đổ vỡ nếu tiếp tục kéo dài. Các bên trung gian được cho là muốn "khóa chặt" kết quả đàm phán càng sớm càng tốt nhằm tránh những biến cố bất ngờ hoặc sự thay đổi lập trường từ bất kỳ phía nào.

Hòa bình đạt được nhưng tranh cãi chưa kết thúc

Dù văn bản đã được ký kết, nhiều điều khoản quan trọng vẫn chưa rõ ràng.

Một trong những điểm gây tranh cãi là tương lai của eo biển Hormuz. Các nguồn tin Iran cho rằng sau giai đoạn chuyển tiếp 60 ngày, tàu thuyền qua lại có thể phải trả phí cho các dịch vụ an ninh và bảo hiểm.

Trong khi đó, phía Mỹ lại khẳng định mục tiêu của thỏa thuận là duy trì tự do hàng hải và kỳ vọng việc miễn phí quá cảnh sẽ được giữ nguyên trong thỏa thuận cuối cùng.

Bên cạnh đó, chương trình hạt nhân của Iran tiếp tục là chủ đề đàm phán trọng tâm. Số phận lượng uranium làm giàu cao của Tehran vẫn chưa được công bố, trong khi các cuộc thương lượng kỹ thuật dự kiến kéo dài ít nhất một tháng nữa.

Việc Mỹ và Iran đạt được thỏa thuận bước đầu giúp giảm đáng kể nguy cơ leo thang căng thẳng tại Trung Đông. Tuy nhiên, khoảng cách giữa một bản ghi nhớ khung và một thỏa thuận hòa bình hoàn chỉnh vẫn còn khá lớn, đặc biệt khi những vấn đề nhạy cảm nhất vẫn chưa tìm được tiếng nói chung.