Thế giới “nín thở” với điều kiện mới của Iran: Biến Hormuz thành trạm thu phí toàn cầu?

Iran vừa đưa ra một đề xuất mới nhằm chấm dứt xung đột với Mỹ và Israel, trong đó lần đầu tiên yêu cầu công nhận chủ quyền đối với eo biển Hormuz – một trong những tuyến hàng hải quan trọng bậc nhất thế giới. Động thái này cho thấy Tehran đang tìm cách nâng tầm “quân bài Hormuz” từ công cụ gây sức ép quân sự thành đòn bẩy kinh tế lâu dài.

Hormuz – từ điểm nghẽn chiến lược thành “mỏ tiền” tiềm năng

Trong danh sách điều kiện mới, việc kiểm soát eo biển Hormuz nổi lên như yếu tố then chốt. Đây là tuyến vận chuyển khoảng 1/5 lượng dầu và khí tự nhiên hóa lỏng toàn cầu, có ý nghĩa sống còn với thị trường năng lượng.

Trước đây, Iran nhiều lần đe dọa đóng cửa eo biển này khi căng thẳng leo thang. Tuy nhiên, những diễn biến gần đây cho thấy tác động thực tế của chiến lược này vượt xa dự đoán, khi hoạt động vận tải bị gián đoạn nghiêm trọng, kéo theo biến động mạnh trên thị trường năng lượng toàn cầu.

Theo bà Dina Esfandiary, chuyên gia tại Bloomberg Economics, Iran dường như đã nhận ra hiệu quả của “đòn bẩy Hormuz” và nhiều khả năng sẽ tiếp tục khai thác công cụ này trong tương lai. Không chỉ dừng lại ở gây sức ép, Tehran đang tính toán biến tuyến hàng hải này thành nguồn thu hàng tỷ USD mỗi năm.

Tham vọng thu phí và tranh cãi pháp lý

Một trong những kịch bản đang được Iran xem xét là áp phí đối với tàu thuyền đi qua eo biển. Quốc hội nước này đã bắt đầu thảo luận về dự luật yêu cầu các tàu vận tải phải trả phí quá cảnh, đồng thời đề cập tới việc thiết lập một “cơ chế quản lý mới” tại Hormuz sau xung đột.

Nếu được triển khai, hệ thống này không chỉ mang lại nguồn thu lớn mà còn cho phép Tehran kiểm soát dòng chảy hàng hải, hạn chế tàu thuyền của các đối thủ và gắn quyền tiếp cận tuyến vận tải chiến lược với lợi ích địa chính trị.

Tuy nhiên, đề xuất này vấp phải phản đối mạnh mẽ từ cộng đồng quốc tế. Mỹ và các nước G7 đã lên tiếng cảnh báo, nhấn mạnh необходимость đảm bảo quyền tự do hàng hải không bị cản trở và không thu phí.

Về mặt pháp lý, các chuyên gia cho rằng việc áp phí tại một eo biển quốc tế là không có cơ sở. Theo Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển (UNCLOS), các eo biển dùng cho hàng hải quốc tế phải đảm bảo quyền quá cảnh tự do. Dù Iran và Mỹ không phải thành viên, nhiều nguyên tắc của công ước vẫn được coi là luật tập quán quốc tế.

Nguồn thu hàng tỷ USD nếu thành hiện thực

Bất chấp tranh cãi, Iran dường như đã tính toán kỹ lợi ích kinh tế. Trung bình mỗi ngày có khoảng 20 triệu thùng dầu đi qua Hormuz, tương đương khoảng 10 tàu chở dầu cỡ lớn.

Nếu áp mức phí khoảng 2 triệu USD mỗi tàu, doanh thu có thể đạt 20 triệu USD/ngày, tương đương 600 triệu USD/tháng chỉ tính riêng dầu mỏ. Khi cộng thêm khí LNG, con số này có thể vượt 800 triệu USD/tháng – tiệm cận doanh thu của kênh đào Suez trong điều kiện bình thường.

Trong bối cảnh chịu nhiều lệnh trừng phạt, việc thu phí được xem là giải pháp giúp Tehran bù đắp thiếu hụt kinh tế với chi phí thấp nhưng hiệu quả cao.

Dấu hiệu “thử nghiệm” trên thực tế

Dù chưa chính thức triển khai, một số dấu hiệu cho thấy Iran đang thử nghiệm cơ chế kiểm soát tại Hormuz. Dữ liệu theo dõi hàng hải ghi nhận nhiều tàu chở dầu di chuyển sát bờ biển Iran hơn, trong khi một số hãng vận tải được cho là đã trả phí để đảm bảo an toàn.

Theo Lloyd’s List, hơn 20 tàu đã sử dụng một “hành lang mới” qua eo biển, với ít nhất hai tàu được cho là đã chi khoảng 2 triệu USD để được phép quá cảnh.

Song song đó, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) đã thiết lập hệ thống đăng ký đối với các tàu được phép đi qua, trong khi một số quốc gia đang đàm phán trực tiếp với Tehran nhằm đảm bảo an toàn cho các chuyến vận chuyển năng lượng.

Tương lai đầy bất định

Iran khẳng định eo biển Hormuz vẫn mở, nhưng không còn là tuyến hàng hải “vô điều kiện”. Trong bối cảnh đàm phán chưa có tiến triển rõ ràng, khả năng Tehran tiếp tục siết kiểm soát và từng bước hợp thức hóa vai trò của mình tại đây đang khiến cộng đồng quốc tế đặc biệt lo ngại.

Nếu kịch bản này trở thành hiện thực, Hormuz không chỉ là điểm nóng địa chính trị mà còn có thể trở thành “trạm thu phí” chiến lược, tác động sâu rộng đến thương mại và an ninh năng lượng toàn cầu.