Tại sao tài sản mã hóa trở thành “mảnh đất màu mỡ” cho tội phạm?

Theo báo cáo năm 2024 của Chainalysis, thị trường tài sản mã hóa toàn cầu đạt hơn 4.270 tỷ USD, trong đó khoảng 0,15% liên quan hoạt động phạm tội – giảm đáng kể so với mức 0,4% các năm trước. Tuy vậy, giá trị tuyệt đối của giao dịch bất hợp pháp vẫn cao do quy mô thị trường bùng nổ, tạo cơ hội để tội phạm mạng khai thác sự thiếu hiểu biết tài chính và khoảng trống pháp lý giữa các quốc gia.

Khó khăn trong quản lý tại Việt Nam: Vụ AntEx là ví dụ điển hình

Ở Việt Nam, Nghị quyết 05/2025/NQ-CP về thí điểm thị trường tài sản mã hóa và Luật Công nghiệp Công nghệ số đang được xây dựng để tạo hành lang pháp lý. Trong giai đoạn chuyển tiếp, nhiều rủi ro đã bộc lộ, đáng chú ý là vụ AntEx của Shark Bình: chỉ trong 3 tháng năm 2021, dự án thu hút 30.000 nhà đầu tư, tổng vốn 4,5 triệu USD, trước khi token mất 99% giá trị. Công an Hà Nội đã khởi tố và phong tỏa tài sản khoảng 900 tỷ đồng.

Trong vụ việc này, chuyên gia của Chương trình ChainTracer (VBA) đã hỗ trợ phân tích toàn bộ dòng tiền on-chain. Ông Trần Huyền Dinh, Chủ nhiệm chương trình, cho biết hệ thống đã truy vết luồng token, xác định cụm ví nghi vấn và phối hợp kỹ thuật với các sàn trong – ngoài nước để cung cấp dữ liệu phục vụ điều tra.

Tại sao tài sản mã hóa trở thành “mảnh đất màu mỡ” cho tội phạm?

Thủ đoạn lừa đảo ngày càng tinh vi

Theo các tổ chức an ninh mạng quốc tế, tội phạm thường:

Hứa hẹn lợi nhuận cao bất thường, cho nạn nhân “thắng nhỏ” để tiếp tục rót vốn.

Sử dụng người nổi tiếng để tạo lòng tin.

Rút toàn bộ tài sản khi đã gom đủ – hiện tượng “rug pull”.

Che giấu dòng tiền bằng ví đa lớp, dịch vụ trộn tiền, hoặc sử dụng coin ẩn danh như Monero, Zcash.

Dù vậy, dữ liệu blockchain bất biến giúp cơ quan điều tra có thể truy vết cả khi vụ việc đã xảy ra từ nhiều năm trước.

Thiệt hại toàn cầu tăng, Việt Nam thuộc nhóm rủi ro cao

FBI ước tính thiệt hại tội phạm tài sản số năm 2024 đạt 9,3 tỷ USD. Việt Nam được cảnh báo là thị trường rủi ro do nhiều mô hình huy động vốn xuyên biên giới, sàn giao dịch không phép và môi giới trên mạng xã hội.

Các giải pháp kỹ thuật đang được triển khai gồm phân tích on-chain, RegTech và cơ chế multisig để hạn chế rút tiền bất thường. Các tổ chức quốc tế như FATF nhấn mạnh yêu cầu minh bạch giao dịch, truy vết dòng tiền và kết nối giám sát với sàn quốc tế.

Pháp luật Việt Nam: Chuẩn bị hành lang quản lý và nâng mức xử phạt

Luật Công nghiệp Công nghệ số (hiệu lực 1/1/2026) và Nghị quyết 05/2025 sẽ tạo khung pháp lý quản lý phát hành, giao dịch tài sản mã hóa. Báo cáo quốc gia về rửa tiền (2018–2022) đánh giá nhiều loại tài sản số nằm trong nhóm rủi ro cao.

Cục Phòng, chống rửa tiền đã chuyển thông tin từ hơn 400 giao dịch đáng ngờ liên quan tài sản mã hóa cho Công an để xác minh.

Bộ Tài chính và Ủy ban Chứng khoán Nhà nước đang lấy ý kiến về Nghị định xử phạt hành chính trong lĩnh vực tài sản mã hóa. Một số điểm đáng chú ý:

Tổ chức vi phạm: phạt tối đa 200 triệu đồng, cá nhân 100 triệu đồng.

Buộc nộp lại lợi bất hợp pháp, gỡ bỏ hệ thống vi phạm, cung cấp thông tin chính xác.

Vi phạm nghiêm trọng như vận hành sàn không giấy phép, không tách biệt tài sản khách hàng có thể bị phạt 180–200 triệu đồng, kèm đình chỉ hoạt động.

Nhà đầu tư giao dịch qua tổ chức không phép bị phạt 10–30 triệu đồng.

Nếu hành vi có dấu hiệu tội phạm, hồ sơ sẽ được chuyển cơ quan tố tụng.

Nhà đầu tư cần cẩn trọng

Ông Trần Huyền Dinh khuyến cáo nhà đầu tư cảnh giác với các dự án hứa hẹn lãi suất cao hoặc thiếu minh bạch thông tin. Khi hệ thống pháp lý mới đi vào vận hành, thị trường tài sản số được kỳ vọng sẽ minh bạch hơn, qua đó giảm rủi ro lừa đảo và bảo vệ nhà đầu tư.