"Pay to Play" hay cách tiếp cận "Trả tiền mua bánh" trong chính sách đối ngoại Mỹ

Gần đây, câu chuyện nổi lên, thu hút sự quan tâm của dư luận là "Thỏa thuận khoáng sản", trong đó Mỹ "đòi" được Ukraine "đền bù" 500 tỷ USD quyền tiếp cận, thu thuế, khai thác đất hiếm, khoáng sản, tài nguyên của Ukraine cho việc đã "hào phóng" viện trợ trước đó.

Và cũng như bao đề nghị, phát biểu "gây bão" của Tổng thống Trump thời gian qua, các chính trị gia, các nhà kinh tế, phân tích chính trị ở trong và ngoài nước, trong cuộc và ngoài cuộc... lại lên bàn phân tích, mổ xẻ thỏa thuận này.

Còn mình thì như hầu hết mọi lần, chưa bàn đến câu chuyện đúng, sai hoặc hay, dở của câu chuyện này, mà đặt nó từ góc nhìn lịch sử quan hệ quốc tế - là chuyên môn của mình - tức lùi lại một bước về thời gian để có đánh giá toàn diện hơn.

1. Cuộc chiến Vùng Vịnh lần thứ nhất (17/1 - 28/2/1991): Mỹ đánh Iraq, đồng minh trả tiền

Chiến dịch "DESERT STORM (Bão táp Sa mạc) kéo dài 43 ngày nêu trên để giải phóng Kuwait khỏi sự chiếm đóng của Iraq, tốn phí khoảng 61 tỷ USD. Tuy nhiên, phần lớn chi phí này không do Mỹ trực tiếp gánh vác mà được các đồng minh chi trả, cụ thể là:

- Kuwait đóng góp 16,1 tỷ USD vì là bên hưởng lợi chính.

- Ả Rập Xê Út hỗ trợ 16,8 tỷ USD, cung cấp căn cứ và nhiên liệu.

- UAE và các nước vùng Vịnh khác đóng góp 4 tỷ USD.

- Nhật Bản và Đức, dù không tham chiến, cũng tài trợ lần lượt 9 tỷ USD và 6,6 tỷ USD.

Tổng cộng, các nước đồng minh của Mỹ đã chi trả hơn 54 tỷ USD, tương đương 90% chi phí chiến tranh. Còn Mỹ chỉ phải bỏ ra khoảng 7 tỷ USD nhưng vẫn đạt được mục tiêu quân sự và chiến lược của mình. Đây là câu chuyện gần đây nhất minh họa cho chính sách “Pay to Play” của Mỹ, nơi Washington sử dụng sức mạnh quân sự nhưng để các đồng minh gánh phần lớn chi phí.

2. "Thỏa thuận khoáng sản" trị giá 500 tỷ USD giữa Mỹ và Ukraine

Trong cuộc chiến Nga - Ukraine, Mỹ và EU cũng đã chi hàng trăm tỷ USD để hỗ trợ Kyiv, cụ thể là:

- Mỹ đã cung cấp 175 tỷ USD, trong đó khoản cho vay (loan) khoảng 30 tỷ USD, còn phần lớn là "viện trợ hào phóng" kinh tế và quân sự dưới hình thức "không hoàn lại."

- EU cam kết 160 tỷ USD, nhưng phần lớn (110 tỷ USD) dưới hình thức vay dài hạn từ ngân sách chung.

Khác với "Chiến tranh Vùng Vịnh Lần I", Washington đã nhận được sự đảm bảo chắc chắn sự hỗ trợ tài chính từ các đồng minh trước khi triển khai lực lượng.

Còn trong trường hợp "hỗ trợ" Ukraine trong cuộc chiến "Nga - Ukraine", không có bất kỳ thỏa thuận nào được ký kết trước giữa các bên liên quan, kể cả Mỹ, về việc số tiền viện trợ sẽ được hoàn trả như thế nào, từ nguồn nào và trong thời gian bao lâu.

Vì vậy, khi cuộc chiến bắt đầu bước vào giai đoạn đàm phán hòa bình, chính quyền TT Trump "bất ngờ" yêu cầu Ukraine bồi hoàn 500 tỷ USD bằng quyền khai thác đất hiếm và khoáng sản. Động thái này khiến nhiều người bất ngờ, nhưng thực chất nó phản ánh đúng mô hình mà Mỹ từng áp dụng trong các cuộc xung đột trước đây – đảm bảo rằng các khoản viện trợ không đơn thuần chỉ là hỗ trợ quân sự, mà còn phải mang lại lợi ích kinh tế và chiến lược lâu dài.