Nhà đầu tư thua vì...chính mình?

Sai lầm tài chính lớn nhất không nằm ở bảng điện tử mà nằm ở hệ thống tư duy. Ngay cả những bộ óc am hiểu thị trường nhất vẫn liên tục tự hủy hoại tài sản bởi những cạm bẫy tâm lý vô hình nhưng có sức tàn phá khủng khiếp.

Thị trường tài chính vài năm qua liên tục tạo ra những cơn sốt mới, từ AI, cổ phiếu công nghệ cho tới tiền số. Không ít người tin chỉ cần “đi đúng sóng” là tài sản sẽ phình to rất nhanh.

Nhưng thực tế lại phũ phàng hơn nhiều. Rất đông nhà đầu tư mua đúng đỉnh, giữ cổ phiếu lao dốc quá lâu hoặc giao dịch liên tục vì nghĩ mình đủ khả năng đánh bại thị trường.

Theo các chuyên gia tài chính hành vi, vấn đề không nằm ở kiến thức, mà nằm ở cách bộ não phản ứng với tiền bạc và cảm xúc.

Ngay cả Daniel Kahneman - cha đẻ của kinh tế học hành vi và chủ nhân Nobel Kinh tế - cũng từng thừa nhận hiểu về thiên kiến nhận thức không đồng nghĩa tránh được sai lầm đầu tư. Khác biệt duy nhất là “biết mình đang sai”.

Quá tự tin vào bản thân

Đây là chiếc bẫy phổ biến nhất. Nhiều nhà đầu tư tin mình có thể “đọc vị” thị trường và kiếm lợi nhuận vượt số đông.

Khảo sát của Natixis cho thấy 62% nhà đầu tư không hài lòng với mức sinh lời trung bình và tin rằng họ có thể làm tốt hơn thị trường.

Nhưng thực tế thường ngược lại. Nghiên cứu trên 66.000 hộ gia đình cho thấy nhóm giao dịch nhiều nhất lại có hiệu suất thấp hơn thị trường tới 6,5% mỗi năm.

Càng cố canh đỉnh bắt đáy, tài khoản càng dễ hao hụt vì phí giao dịch, sai nhịp và áp lực tâm lý.

Chỉ nhìn vào vài năm gần nhất

Khi thị trường tăng mạnh liên tục, nhiều người mặc định chu kỳ tăng sẽ kéo dài mãi mãi.

Đó là “thiên kiến gần đây” - xu hướng dùng những gì vừa xảy ra để dự báo tương lai.

Nhà đầu tư hiện kỳ vọng lợi nhuận khoảng 12,6%/năm, trong khi mức trung bình lịch sử của chứng khoán sau lạm phát chỉ quanh 6,7%.

Sự lạc quan quá mức khiến nhiều người chi tiêu mạnh tay lúc thị trường hưng phấn rồi rơi vào khủng hoảng khi chu kỳ đảo chiều.

Không dám cắt lỗ

Nỗi đau mất tiền luôn lớn hơn cảm giác kiếm được tiền. Chính điều này khiến nhiều người giữ chặt cổ phiếu đang lao dốc chỉ vì hy vọng “về bờ”.

Tâm lý tiếc tiền khiến nhà đầu tư chấp nhận mắc kẹt hàng năm trời với một khoản đầu tư đã hỏng.

Ở chiều ngược lại, nhiều người quá sợ rủi ro nên chỉ gửi tiết kiệm dài hạn. An toàn trước mắt nhưng lạm phát lại âm thầm bào mòn giá trị tài sản theo thời gian.

Chỉ mua thứ quen thuộc

Không ít người chỉ đầu tư vào những doanh nghiệp, ngành nghề hoặc thị trường mình quen thuộc.

Đây là “thiên kiến quê nhà” - xu hướng ưu tiên những gì gần gũi và dễ hiểu.

Hệ quả là danh mục thiếu đa dạng, bỏ lỡ cơ hội tăng trưởng ở những thị trường hoặc lĩnh vực mới nổi.

Các chuyên gia cho rằng đầu tư vào thứ mình hiểu không có nghĩa tự nhốt mình trong vùng an toàn.

Bị “neo” vào giá cũ

Một cổ phiếu từng có giá 80 USD rồi rơi xuống 60 USD thường bị xem là “rẻ”.

Nhưng giá giảm không đồng nghĩa giá trị vẫn còn nguyên.

Đây là hiện tượng “neo tâm lý”, khi bộ não lấy một con số cũ làm mốc tham chiếu cho mọi quyết định sau đó.

Rất nhiều người mua vì nghĩ cổ phiếu “đã giảm quá sâu”, thay vì đánh giá lại triển vọng doanh nghiệp.

Trì hoãn quá lâu

Nhiều người biết mình cần đầu tư, cần tiết kiệm hoặc tái cơ cấu danh mục nhưng cứ chần chừ mãi.

Sức ì tài chính đôi khi nguy hiểm hơn cả lòng tham.

Các chuyên gia khuyến nghị nên tự động hóa việc tiết kiệm và đầu tư hàng tháng để giảm tác động từ cảm xúc và sự lười thay đổi.

FOMO và hiệu ứng đám đông

Từ bong bóng dot-com tới tiền số hay AI, lịch sử tài chính luôn lặp lại những cơn sốt tập thể.

Khi thấy người khác kiếm tiền nhanh, nhà đầu tư rất dễ lao vào chỉ vì sợ bị bỏ lỡ.

Một nghiên cứu cho thấy chỉ cần 5% đám đông tỏ ra quyết đoán, phần còn lại sẽ dễ dàng đi theo.

Vấn đề là người mua cuối cùng thường cũng là người chịu thiệt hại nặng nhất khi bong bóng xì hơi.

Các chuyên gia cho rằng nhà đầu tư thành công thường dành thời gian tìm cơ hội ở nơi đám đông chưa chú ý, thay vì lao theo những gì đang “nóng” nhất trên mạng xã hội.