Mỹ ngập trong núi nợ 38.000 tỷ USD: “Cỗ máy kinh tế số 1 thế giới” sắp chạm giới hạn?

Phát biểu tại một hội thảo do Hiệp hội Kinh tế Mỹ tổ chức, cựu Bộ trưởng Tài chính Mỹ Janet Yellen thừa nhận bà lo ngại Mỹ đang tiến gần tới thời điểm mà “chiếc xe đã quá nặng để phanh còn tác dụng”, khi gánh nợ công liên bang vượt ngưỡng 38.000 tỷ USD – tương đương khoảng 120% GDP.

Từ La Mã cổ đại đến bài toán Mỹ ngày nay

Khoảng gần 2.000 năm trước, Đế chế La Mã từng đối mặt một bài toán quen thuộc: chi tiêu ngày càng phình to, trong khi không thể tăng thêm thuế. Để lấp khoảng trống tài khóa, các hoàng đế áp dụng chính sách “pha loãng tiền tệ” – âm thầm cạo bớt bạc trong các đồng xu, khiến đồng tiền dần mất giá trị thực.

Khi niềm tin vào tiền tệ sụp đổ, mọi hoạt động kinh tế đều trở nên hỗn loạn.

Phiên bản hiện đại của kịch bản này, theo nhiều chuyên gia, không còn là chuyện kim loại trong đồng xu, mà là nguy cơ một dạng “pha loãng” khác – được gọi là sự thống trị tài khóa (fiscal dominance).

Đây là tình huống khi việc tài trợ cho ngân sách buộc ngân hàng trung ương phải “hy sinh” vai trò kiểm soát lạm phát. Khi Fed không thể tăng lãi suất đủ mạnh vì áp lực chi phí nợ công, việc điều chỉnh ngân sách sẽ không còn diễn ra bằng tăng thuế hay cắt chi tiêu, mà bằng cách để đồng tiền suy yếu dần – đồng nghĩa lạm phát kéo dài.

Khi “chiếc xe” kinh tế quá nặng để phanh

Một hình ảnh ẩn dụ đang được nhiều nhà kinh tế sử dụng: nền kinh tế Mỹ giống như một chiếc xe đang lao đi. Bộ Tài chính là người cầm lái, còn Fed đóng vai trò hệ thống phanh. Nhưng nay chiếc xe kéo theo “rơ-moóc” nợ 38.000 tỷ USD. Nếu Fed đạp phanh quá mạnh, “phanh có thể nổ tung”, tức là chi phí trả lãi của chính phủ tăng vọt, đe dọa khả năng thanh toán.

Đó là lý do bà Janet Yellen cảnh báo: các điều kiện dẫn tới sự thống trị tài khóa “đang mạnh lên rõ rệt”, khi nợ công được dự báo có thể đạt 150% GDP trong 30 năm tới.

Sự sụp đổ của “chuẩn mực Hamilton”

Giáo sư Eric Leeper (Đại học Virginia), cựu chuyên gia kinh tế của Fed, cho rằng vấn đề cốt lõi không chỉ nằm ở con số nợ, mà ở niềm tin xã hội đối với nợ công.

Theo ông, trong phần lớn lịch sử, Mỹ vận hành theo “chuẩn mực Hamilton”: mọi khoản nợ phát hành hôm nay cuối cùng sẽ được trả bằng thặng dư thuế trong tương lai.

“Chuẩn mực đó đã chết vào năm 2020”, Leeper nói, khi nhắc tới các gói chi tiêu gần 5.000 tỷ USD thời đại dịch dưới thời cả Tổng thống Donald Trump và Joe Biden. Theo ông, việc chi tiêu quy mô lớn mà không đi kèm cam kết thắt chặt tài khóa trong tương lai đã gửi đi thông điệp rằng đó không còn là “khoản vay tạm thời”, mà giống một “món quà”.

Khi công chúng không tin rằng sẽ có tăng thuế để trả nợ, họ tiêu tiền nhiều hơn, đẩy lạm phát tăng. Lạm phát, theo đó, trở thành một phần của cấu trúc vận hành chứ không còn là sự cố.

Nghịch lý lãi suất cao: phanh hay… chân ga?

Trong kinh tế học truyền thống, lãi suất cao là “phanh” để kìm chi tiêu. Nhưng với nợ công ở mức 120% GDP, Leeper cho rằng “phanh” đã biến thành “chân ga”.

Mỗi năm, Mỹ phải trả hơn 1.000 tỷ USD tiền lãi. Số tiền này chảy về khu vực tư nhân, giống như một gói kích thích ngầm, bơm thêm tiền vào nền kinh tế – đi ngược mục tiêu kiềm chế lạm phát.

Khác với giai đoạn đầu thập niên 1980 khi Chủ tịch Fed Paul Volcker tăng lãi suất để dập lạm phát, khi đó nợ công chỉ khoảng 25% GDP. Chính phủ có thời gian thích ứng. Ngày nay, quy mô nợ khổng lồ khiến tác động của việc tăng lãi suất diễn ra ngay lập tức và dữ dội hơn nhiều.

Cảnh báo từ thị trường trái phiếu

Các dấu hiệu căng thẳng cũng đã xuất hiện trên thị trường trái phiếu Mỹ. Heather Long, kinh tế trưởng Navy Federal Credit Union, nhận định “thị trường trái phiếu đang trở thành ông vua mới của nước Mỹ”.

Khi nợ vượt 120% GDP, nhà đầu tư trái phiếu nắm quyền lực lớn hơn trong việc quyết định chi phí vay vốn của nền kinh tế. Nếu họ nghi ngờ khả năng Mỹ quay lại kỷ luật tài khóa, họ sẽ đòi hỏi lợi suất cao hơn, đẩy chi phí vay mua nhà, mua xe và đầu tư của người dân tăng theo – bất chấp mong muốn hạ nhiệt của Fed.

Chưa rơi xuống vực, nhưng đang đứng trên mép đá

Giáo sư Leeper nhấn mạnh Mỹ chưa ở trong kịch bản sụp đổ kiểu Argentina hay La Mã cổ đại, nhưng rủi ro đang tăng lên. Việc Quốc hội và Nhà Trắng không còn cam kết rõ ràng về thặng dư ngân sách khiến công chúng dần gắn chính sách tài khóa với lạm phát kéo dài.

“Nước Mỹ thường làm điều đúng đắn sau khi đã thử mọi lựa chọn khác”, ông trích câu nói nổi tiếng thường được gán cho Winston Churchill. “Chừng nào niềm tin đó chưa bị phá vỡ, chúng ta vẫn ổn. Nhưng nếu niềm tin ấy sụp đổ, mọi chuyện sẽ rất tệ”.