Mỹ – Iran mắc kẹt giữa “ma trận” lằn ranh đỏ, đàm phán chưa kịp bắt đầu đã bế tắc

Những tín hiệu ngoại giao giữa Mỹ và Iran đang le lói trở lại, nhưng triển vọng đàm phán thực chất vẫn hết sức mong manh. Khoảng cách giữa hai bên không chỉ nằm ở các điều khoản cụ thể, mà còn bị khoét sâu bởi những “lằn ranh đỏ” mang tính sống còn – từ giải giáp, bồi thường chiến tranh cho đến niềm tin chiến lược đã đổ vỡ.

Từ “xem xét” đến đàm phán: Khoảng cách còn rất xa

Ngày 25/3, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi xác nhận Tehran đang xem xét đề xuất từ phía Mỹ, song nhấn mạnh điều đó “không đồng nghĩa với đàm phán”. Phát biểu này phản ánh thực tế: hai bên mới chỉ dừng ở mức thăm dò, chưa sẵn sàng ngồi vào bàn thương lượng chính thức.

Ở thời điểm hiện tại, Iran không chỉ tìm kiếm một lệnh ngừng bắn, mà muốn định hình trật tự hậu xung đột theo hướng có lợi cho an ninh và kinh tế lâu dài.

Những “lằn ranh đỏ” không thể lùi

Tehran đã đưa ra ba yêu cầu cốt lõi:

Bên cạnh đó là mục tiêu xuyên suốt: dỡ bỏ các lệnh trừng phạt kinh tế.

Tuy nhiên, trở ngại lớn nhất lại nằm ở vấn đề giải giáp. Washington yêu cầu Iran tháo dỡ chương trình hạt nhân, hạn chế tên lửa và chấm dứt hỗ trợ các lực lượng trong khu vực. Tehran chỉ chấp nhận đàm phán về hạt nhân, nhưng kiên quyết từ chối động đến năng lực tên lửa – vốn được xem là “lá chắn sinh tồn” sau khi nhiều năng lực quân sự khác đã suy yếu.

Điều này tạo ra thế bế tắc: với Mỹ, giải giáp là điều kiện tiên quyết để tuyên bố thắng lợi; với Iran, từ bỏ tên lửa đồng nghĩa tự tước bỏ khả năng tự vệ.

Bức tường niềm tin đã sụp đổ

Ngay cả khi thu hẹp được khác biệt, một rào cản lớn hơn vẫn tồn tại: niềm tin gần như bằng không.

Tehran không quên việc Mỹ rút khỏi thỏa thuận hạt nhân năm 2018, cũng như các hành động quân sự sau đó. Đáng chú ý, trong các giai đoạn đàm phán gần đây, Iran cho rằng họ từng bị tấn công ngay khi tiến trình ngoại giao còn dang dở.

Ở chiều ngược lại, Washington cũng nghi ngờ Iran tận dụng đàm phán để kéo dài thời gian, củng cố lực lượng và gây sức ép thị trường năng lượng.

Những nghi kỵ này khiến bất kỳ đề xuất nào cũng bị soi xét dưới lăng kính chiến thuật, thay vì thiện chí.

Yếu tố thị trường và “đòn bẩy Hormuz”

Eo biển Hormuz tiếp tục là quân bài chiến lược của Iran. Khả năng kiểm soát tuyến vận tải dầu mỏ quan trọng bậc nhất thế giới giúp Tehran duy trì sức ép kinh tế, buộc đối phương phải nhượng bộ.

Thực tế cho thấy chỉ một thông tin sai lệch về hoạt động tàu chở dầu cũng có thể khiến giá dầu biến động mạnh trong thời gian ngắn – cho thấy mức độ nhạy cảm của thị trường trước mọi tín hiệu từ khu vực này.

Điều kiện tiên quyết: Bảo toàn chế độ

Trên tất cả, mục tiêu lớn nhất của Iran là bảo vệ chế độ Cộng hòa Hồi giáo – thành quả của Cách mạng năm 1979. Đây là “lằn ranh đỏ” mang tính tồn vong, quyết định việc Tehran có chấp nhận đàm phán hay không.

Ở phía Mỹ, giọng điệu về “thay đổi chế độ” gần đây đã dịu lại, cho thấy một phần điều chỉnh chiến lược. Tuy nhiên, điều đó chưa đủ để xóa bỏ nghi ngại từ phía Iran.

Triển vọng nào cho đối thoại?

Khi mỗi bên đều có những giới hạn không thể vượt qua, đàm phán Mỹ – Iran đang rơi vào thế “lằn ranh đỏ chồng lằn ranh đỏ”.

Để tiến tới đối thoại thực chất, cả hai phía sẽ phải chấp nhận nhượng bộ nhiều hơn – điều không dễ xảy ra khi lãnh đạo hai bên đều theo đuổi lập trường cứng rắn.

Trong bối cảnh đó, con đường ngoại giao vẫn còn rất dài, và bất kỳ bước tiến nào cũng sẽ phải đánh đổi bằng những tính toán chiến lược đầy rủi ro.