Một cơ chế mới, 3 "ông lớn" vào cuộc: Đường sắt Việt Nam trước bước ngoặt lịch sử

Việc Chính phủ chính thức kích hoạt cơ chế đặt hàng và giao nhiệm vụ cho doanh nghiệp trong lĩnh vực đường sắt đang mở ra cơ hội lớn để các tập đoàn trong nước như Hòa Phát (HPG), THACO, Viettel… tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị, qua đó nâng tỷ lệ nội địa hóa và từng bước làm chủ công nghệ cốt lõi.

Hành lang pháp lý cho chuyển giao công nghệ đường sắt

Ngày 12/12/2025, Chính phủ ban hành Nghị định 319/2025/NĐ-CP, quy định chi tiết nội dung, trình tự, thủ tục và thẩm quyền triển khai các cơ chế, chính sách đặc thù nhằm phát triển khoa học, công nghệ, nghiên cứu, ứng dụng và chuyển giao công nghệ đối với các công trình trọng điểm, dự án quan trọng quốc gia trong lĩnh vực đường sắt, theo các nghị quyết của Quốc hội.

Một trong những điểm đáng chú ý của Nghị định là việc thiết lập rõ ràng tiêu chí lựa chọn tổ chức, doanh nghiệp Việt Nam được giao nhiệm vụ hoặc đặt hàng nhận chuyển giao công nghệ. Theo đó, doanh nghiệp phải được thành lập hợp pháp, có ngành nghề kinh doanh phù hợp với lĩnh vực công nghệ tiếp nhận, đồng thời sở hữu cơ sở vật chất, nhà xưởng đáp ứng yêu cầu lắp đặt thiết bị và vận hành dây chuyền công nghệ.

Bên cạnh điều kiện hạ tầng, doanh nghiệp cần chứng minh năng lực tài chính hoặc khả năng huy động vốn để thanh toán, quyết toán chi phí chuyển giao công nghệ. Nhân sự tham gia phải bao gồm đội ngũ chuyên gia, cán bộ kỹ thuật và lao động có trình độ chuyên môn, đủ khả năng tiếp nhận, làm chủ và vận hành công nghệ hiệu quả. Ngoài ra, doanh nghiệp phải có kế hoạch huy động nguồn lực cụ thể, kèm cam kết hoàn thành tiếp nhận, vận hành công nghệ và kinh nghiệm hợp tác quốc tế về chuyển giao công nghệ.

Về pháp lý và tài chính, Nghị định nêu rõ doanh nghiệp không được trong quá trình giải thể, không bị thu hồi giấy phép đăng ký kinh doanh, không thuộc trường hợp mất khả năng thanh toán theo quy định của Luật Phá sản. Chi phí chuyển giao công nghệ cũng không được vượt quá dự toán đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt.

Chủ đầu tư dự án đường sắt chịu trách nhiệm xác định yêu cầu cụ thể đối với từng tiêu chí, bảo đảm phù hợp với loại công nghệ chuyển giao và điều kiện triển khai thực tế.

Doanh nghiệp nội sẵn sàng “vào guồng”

Trước khi hành lang pháp lý được hoàn thiện, nhiều doanh nghiệp tư nhân lớn đã chủ động chuẩn bị nguồn lực, đề xuất tham gia cung cấp hàng hóa, dịch vụ cho các dự án đường sắt quy mô lớn, qua đó từng bước nâng tỷ lệ nội địa hóa và năng lực công nghiệp trong nước.

Đáng chú ý, Tập đoàn Hòa Phát (HoSE: HPG) là một trong những doanh nghiệp tiên phong đầu tư vào sản xuất ray đường sắt. Doanh nghiệp này dự kiến ra mắt sản phẩm ray đầu tiên vào cuối năm 2027, phục vụ các dự án đường sắt đô thị và đường sắt tốc độ cao trong nước.

Ở mảng phương tiện, Tập đoàn Trường Hải (THACO) đã hợp tác với Hyundai Rotem để tiếp nhận chuyển giao công nghệ, sản xuất đầu máy, toa tàu điện đô thị và tàu cao tốc ngay tại Việt Nam. Theo THACO, việc hợp tác này không chỉ dừng ở khâu lắp ráp mà hướng tới làm chủ toàn bộ chuỗi công nghệ, từ sản xuất, quản lý vận hành đến bảo dưỡng, sửa chữa theo tiêu chuẩn quốc tế.

Trong khi đó, Viettel khẳng định sẵn sàng đảm nhiệm các hệ thống thông tin, tín hiệu và điều khiển – lĩnh vực được xem là “bộ não” của ngành đường sắt hiện đại. Song song, FECON (HoSE: FCN) cho biết có đủ năng lực tham gia các hạng mục hạ tầng, từ nền móng đến kết cấu dưới ray đối với các dự án đường sắt lớn.

Kỳ vọng từ siêu dự án 67 tỷ USD

Việc Chính phủ mở cơ chế đặt hàng và giao nhiệm vụ cho doanh nghiệp nội được kỳ vọng sẽ tạo cú hích mạnh mẽ cho ngành đường sắt Việt Nam, đặc biệt trong bối cảnh các dự án quy mô rất lớn, trong đó có tuyến đường sắt trị giá khoảng 67 tỷ USD, đang được thúc đẩy.

Sự tham gia sâu của doanh nghiệp trong nước không chỉ giúp giảm phụ thuộc vào nhập khẩu, mà còn góp phần hình thành chuỗi công nghiệp đường sắt hoàn chỉnh, thúc đẩy chuyển giao công nghệ, nâng cao năng lực cạnh tranh và tạo nền tảng cho Việt Nam từng bước làm chủ các công nghệ then chốt trong lĩnh vực hạ tầng giao thông hiện đại.