Mô hình nào cho sàn giao dịch tiền số phù hợp với Việt Nam?

GS Augustine Hà Tôn Vinh cho rằng, với một khung pháp lý rõ ràng và cơ chế quản lý chặt chẽ, các sàn giao dịch tiền số có thể đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy thị trường tài sản số phát triển an toàn, bền vững.

Tiền số là xu hướng tất yếu, nhưng quản lý thế nào?

- Tổng Bí thư Tô Lâm vừa yêu cầu nghiên cứu thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) để thành lập sàn giao dịch tài sản số. Mới đây, Thứ trưởng Bộ Tài chính Nguyễn Đức Chi cũng cho biết trong tháng 3, Chính phủ sẽ xem xét ban hành nghị quyết thí điểm vận hành sàn giao dịch tiền số. Ông đánh giá thế nào về động thái này?

Tiền số (crypto) không còn là khái niệm xa lạ trên thế giới. Việt Nam hiện có khoảng 20 triệu người sở hữu tiền số với tổng giá trị ước tính lên đến 120 tỷ USD, thuộc nhóm thị trường tiền điện tử phát triển nhanh nhất. Tuy nhiên, đi kèm với sự bùng nổ đó là hàng loạt rủi ro như lừa đảo, rửa tiền, trốn thuế và thao túng thị trường.

Hiện nay, pháp luật Việt Nam chưa công nhận chính thức tiền số, dẫn đến một khoảng trống pháp lý đáng kể. Việc nghiên cứu cơ chế "sandbox" mà Tổng Bí thư đề xuất có thể xem là một hướng tiếp cận phù hợp với thực tiễn. Nếu cấm hoàn toàn, Việt Nam có nguy cơ tụt hậu trong cuộc đua fintech toàn cầu. Nếu thả nổi, nguy cơ rủi ro tài chính và thao túng sẽ rất lớn. Vì vậy, quản lý có kiểm soát sẽ giúp Nhà nước thu thuế, bảo vệ nhà đầu tư và kiểm soát các hoạt động tài chính phi chính thống.

Sàn giao dịch tiền số vận hành theo mô hình nào?

- Việc thành lập sàn giao dịch tiền số đặt ra nhiều câu hỏi lớn, đặc biệt là về mô hình vận hành. Theo ông, ai nên điều hành sàn này?

Đây là một vấn đề quan trọng. Trên thế giới, có ba mô hình quản lý phổ biến:

Sàn giao dịch do Nhà nước quản lý trực tiếp: Nếu giao cho một cơ quan Nhà nước như Ngân hàng Nhà nước hoặc Bộ Tài chính vận hành, câu hỏi đặt ra là liệu Nhà nước có đủ năng lực công nghệ và vận hành hay không? Các sàn giao dịch như Binance, Coinbase đều sử dụng công nghệ blockchain tiên tiến, hệ thống thanh toán tức thời, bảo mật chặt chẽ và khả năng phản ứng nhanh với thị trường. Một cơ quan Nhà nước quen với cơ chế tập trung có thể gặp nhiều thách thức khi vận hành.

Doanh nghiệp Nhà nước hoặc liên doanh công - tư: Mô hình này có thể tận dụng được nguồn lực Nhà nước và năng lực công nghệ của tư nhân. Tuy nhiên, các doanh nghiệp Nhà nước ở Việt Nam chưa có nhiều kinh nghiệm trong lĩnh vực fintech, trong khi vận hành sàn giao dịch tiền số đòi hỏi chuyên môn cao về bảo mật blockchain, quản lý thanh khoản và dịch vụ tài chính. Nếu không chuẩn bị kỹ, mô hình này có thể dẫn đến sàn giao dịch hoạt động kém hiệu quả, thiếu linh hoạt và dễ gặp sự cố kỹ thuật.

Tư nhân vận hành với sự giám sát của Nhà nước: Đây là mô hình phổ biến tại Mỹ, Nhật Bản, Singapore. Các sàn giao dịch tư nhân hoạt động dưới sự giám sát chặt chẽ, phải tuân thủ các quy định nghiêm ngặt về vốn tối thiểu, an toàn hệ thống, kiểm toán tài chính. Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là liệu các doanh nghiệp tư nhân trong nước có đủ minh bạch và năng lực tài chính để vận hành sàn hay không?

Những thách thức khi vận hành sàn giao dịch tiền số

- Nếu Việt Nam chọn mô hình tư nhân vận hành với sự giám sát của Nhà nước, rủi ro lớn nhất là gì?

Có ba thách thức chính:

Năng lực công nghệ: Một sàn giao dịch tiền số cần hệ thống có thể xử lý hàng triệu giao dịch mỗi giây, đảm bảo an toàn vốn và bảo mật dữ liệu khách hàng. Việt Nam có một số startup blockchain như KardiaChain, TomoChain, nhưng so với Binance hay Coinbase vẫn còn khá nhỏ.

Rủi ro thao túng thị trường: Tiền số có đặc thù biến động mạnh, dễ bị thao túng giá. Nếu không có cơ chế giám sát chặt chẽ, sàn giao dịch có thể trở thành công cụ cho các hoạt động tài chính mờ ám.

Minh bạch tài chính: Nhiều doanh nghiệp trong nước chưa có hệ thống kiểm toán và công bố tài chính rõ ràng. Nếu thiếu giám sát chặt chẽ, nguy cơ lừa đảo hoặc sàn sụp đổ như FTX là rất lớn.

Nên chọn mô hình nào?

- Vậy, theo ông, Việt Nam nên lựa chọn mô hình nào?

Không có mô hình nào hoàn hảo, nhưng theo kinh nghiệm quốc tế, Việt Nam có thể cân nhắc:

Không nên để Nhà nước trực tiếp vận hành vì thiếu kinh nghiệm công nghệ.

Nên cho phép tư nhân tham gia nhưng cần quy định nghiêm ngặt về vốn tối thiểu, kiểm toán, bảo mật.

Nên áp dụng mô hình "sandbox" như Singapore: thử nghiệm trước khi triển khai chính thức.

Cần một cơ quan giám sát độc lập để đảm bảo tính minh bạch, phòng chống rửa tiền và bảo vệ nhà đầu tư.

Nếu thực hiện tốt, sàn giao dịch tiền số có thể giúp Việt Nam tận dụng lợi thế của công nghệ blockchain, thu hút đầu tư và thúc đẩy nền kinh tế số. Nhưng nếu triển khai vội vàng hoặc thiếu kiểm soát, rủi ro sẽ rất lớn.

- Xin cám ơn GS!