‘Make America Great Again’: Canh bạc sản xuất của ông Trump

Đưa đại bàng về tổ không chỉ là khẩu hiệu hô vang trong chiến dịch, mà là một ván cờ khó. Ngành sản xuất Mỹ, sau nhiều thập kỷ xuất ngoại, giờ đang đối mặt với thực tế khắc nghiệt: chi phí leo thang, nguyên liệu thiếu hụt, hạ tầng không theo kịp đòi hỏi, và lực lượng lao động – từng là niềm tự hào – giờ đây có nguy cơ trở thành mắt xích yếu nhất trong chuỗi hồi sinh.

Năm 1970, hơn 1/4 lực lượng lao động Mỹ gắn bó với các nhà máy, nhà xưởng. Ngày nay, con số ấy chỉ còn vỏn vẹn 8%. Từ khi quay lại đường đua chính trường, Donald Trump không giấu giếm tham vọng làm sống dậy “giấc mơ công nghiệp Mỹ” — một nước Mỹ từng vang vọng tiếng máy móc, rộn ràng đơn hàng xuất khẩu, thay vì phụ thuộc vào nhập khẩu và hàng hoá giá rẻ từ phương Đông.

Trên nền tảng Truth Social, ông viết: “Chúng ta đã để gần như mọi quốc gia qua mặt”. Cùng với đó là con số nhức nhối: thâm hụt thương mại hàng hóa Mỹ năm 2024 đạt mức kỷ lục 1.200 tỷ USD.

Ngày 9/4, ông Trump công bố chính sách thuế quan mới: giữ thuế cơ bản 10% với gần như toàn bộ các quốc gia, đồng thời tuyên bố tạm hoãn áp thuế bổ sung trong vòng 90 ngày. Nhưng Trung Quốc – đối thủ số một trong cuộc đua sản xuất – không nằm trong ngoại lệ. Với Bắc Kinh, Washington siết chặt chưa từng có: mức thuế nhập khẩu lên đến 245% với một số mặt hàng, và tổng thuế quan áp lên hàng Trung Quốc đã đạt 145%.

Tuy nhiên, chỉ vài ngày sau, ông Trump bất ngờ “giảm nhiệt”: “Tôi không muốn thuế tăng mãi. Khi tới một ngưỡng nhất định, người dân sẽ ngừng mua sắm”. Thông điệp này lập tức được giới quan sát giải mã: Washington đang phát tín hiệu chấm dứt cuộc chiến thuế quan trả đũa kéo dài với Trung Quốc.

Hồi sinh ngành sản xuất: hiện thực hay ảo tưởng?

Ông Trump khẳng định sẽ đưa nước Mỹ trở lại thời kỳ hoàng kim công nghiệp. Các tuyên bố mạnh mẽ nhanh chóng khiến một số tập đoàn lớn công bố kế hoạch đầu tư quy mô vào nước Mỹ. Hyundai lên kế hoạch xây nhà máy thép trị giá 5,8 tỷ USD tại Louisiana. Honda chuyển dây chuyền sản xuất Civic hybrid từ Mexico về Indiana. Apple tuyển thêm 20.000 nhân sự để sản xuất máy chủ AI ngay trên đất Mỹ.

Nhưng dưới lớp sơn hào nhoáng ấy là loạt vết nứt thực tế. Các chuyên gia cho rằng việc "hồi hương sản xuất" chỉ là phản ứng ngắn hạn trước sức ép thuế quan, chứ không phản ánh xu hướng dài hạn. Mỹ hiện đối mặt với tình trạng thiếu hụt lao động lành nghề trầm trọng — một trong những rào cản lớn nhất đối với giấc mơ sản xuất nội địa.

Ông Paul Jacobson – CFO General Motors – thẳng thắn: “Nếu thuế quan chỉ tồn tại ngắn hạn, chúng tôi không thể đổ hàng tỷ USD vào nhà máy để rồi chính sách thay đổi trong một sớm một chiều”.

Cú vấp từ nhà máy Louis Vuitton

Năm 2019, ông Trump cùng CEO LVMH Bernard Arnault cắt băng khánh thành nhà máy Louis Vuitton tại Texas. Đây là biểu tượng cho lời hứa “Nước Mỹ sản xuất trở lại”. Nhưng chưa đầy một năm sau, nhà máy này bị chính nhân viên cũ tố cáo là hoạt động kém hiệu quả, thiếu trầm trọng thợ lành nghề, và nằm trong nhóm năng suất thấp nhất toàn cầu.

Một hình ảnh phản chiếu rõ nét những giới hạn của chính sách “Mỹ hóa sản xuất”: tiền có thể rót vào, nhưng tay nghề và hệ sinh thái công nghiệp không thể tạo dựng tức thời.

Thất nghiệp: Vấn đề Trump không thể giải bằng thuế

Ngay cả khi các công ty dịch chuyển về Mỹ, việc làm được tạo ra có thể rất ít. Các nhà máy hiện đại giờ đây không cần hàng nghìn công nhân như 50 năm trước – robot và tự động hóa đã thế chỗ.

Nghiên cứu trong nhiệm kỳ đầu của ông Trump cho thấy: thuế quan không giúp tăng việc làm mà còn khiến nhiều ngành mất thêm công ăn việc làm vì chi phí đầu vào tăng cao. Michael Strain – Giám đốc nghiên cứu của AEI – nhận định: “Chiến lược này không thể khôi phục ngành sản xuất Mỹ. Đó là một ảo vọng đắt đỏ”.

Bài toán chuỗi cung ứng: Không thể chỉ tính riêng nước Mỹ

Ngay cả với các công ty sản xuất linh kiện như EVCO tại Wisconsin, chi phí chuyển dây chuyền từ Trung Quốc về Mỹ cao tới mức không tưởng: 12–15 triệu USD và hơn 2 năm để xây dựng và vận hành một nhà máy. Lao động Mỹ đắt đỏ, quy trình chứng nhận phức tạp, và sự bất ổn của chính sách khiến doanh nghiệp không thể mạo hiểm.

Anna Bartz – Phó chủ tịch truyền thông EVCO – nhận xét: “Thật ngây thơ khi nghĩ rằng có thể chuyển sản xuất về Mỹ chỉ bằng một sắc lệnh hành chính”.

Giấc mơ Trump: Tham vọng và giới hạn

Peter Navarro – cố vấn thân cận của Trump – từng khẳng định: “Chúng tôi sẽ lấp đầy những nhà máy bỏ trống một nửa trên khắp nước Mỹ”. Nhưng nước Mỹ 2025 không còn là nước Mỹ của thập niên 70. Kinh tế số, chuỗi cung ứng toàn cầu, và tự động hóa đã thay đổi căn bản sân chơi.

Chấn hưng sản xuất nội địa không thể chỉ dựa vào hàng rào thuế quan. Cần đầu tư bài bản vào đào tạo, hạ tầng công nghiệp, và chiến lược dài hạn – thứ mà chính quyền Trump dường như vẫn thiếu. Khi chính sách mang tính đối phó, thị trường sẽ chỉ “lách” để thích nghi, chứ không cam kết bền vững.

Donald Trump có thể thổi lửa vào giấc mơ “Make America Make Again”, nhưng để giữ được ngọn lửa ấy, nước Mỹ cần nhiều hơn một cuộc chiến thuế.