Làn sóng đào thải lớn nhất lịch sử đang quét qua ngành năng lượng sạch Trung Quốc?

Trong bối cảnh căng thẳng Mỹ - Iran làm rung chuyển thị trường năng lượng toàn cầu, các doanh nghiệp năng lượng sạch Trung Quốc lẽ ra phải là những bên hưởng lợi lớn nhất. Quốc gia này hiện sản xuất hơn 80% lượng pin mặt trời của thế giới, đồng thời năng lượng tái tạo lần đầu tiên vượt than đá về sản lượng điện toàn cầu trong năm ngoái.

Thế nhưng, nghịch lý đang xảy ra khi ngành công nghiệp quang điện của Trung Quốc – vốn thống trị thị trường thế giới – lại chìm sâu trong khủng hoảng. Ngay cả cú hích từ những biến động địa chính trị cũng không đủ sức kéo ngành này thoát khỏi vòng xoáy suy thoái.

Xuất khẩu thiết bị năng lượng mặt trời của Trung Quốc đã tăng mạnh kể từ khi xung đột bùng phát tại Trung Đông. Tuy nhiên, niềm vui đó nhanh chóng bị lu mờ bởi ba sức ép lớn: nhu cầu nội địa suy yếu, tình trạng dư thừa công suất nghiêm trọng và làn sóng bảo hộ thương mại ngày càng lan rộng trên toàn cầu.

Những khó khăn này xuất hiện đúng vào thời điểm ngành điện mặt trời Trung Quốc đang ở giai đoạn mong manh nhất. Kể từ năm 2024, phần lớn doanh nghiệp trong ngành đều hoạt động dưới giá vốn do cuộc chiến giá cả khốc liệt. Số lượng công ty phá sản liên tục gia tăng, báo hiệu một cuộc thanh lọc quy mô lớn sau nhiều năm tăng trưởng nóng.

Từ cơn sốt tăng trưởng đến khủng hoảng thừa

Ngành sản xuất pin mặt trời vốn chưa bao giờ là lĩnh vực dễ kiếm lợi nhuận. Công nghệ giữa các nhà sản xuất không có nhiều khác biệt, trong khi các cải tiến kỹ thuật thường nhanh chóng bị sao chép. Vì vậy, doanh nghiệp buộc phải chạy đua mở rộng công suất để giành thị phần.

Mô hình này khiến nguồn cung thường xuyên vượt xa nhu cầu thực tế, kéo theo sự sụp đổ của biên lợi nhuận. Kịch bản tương tự từng xảy ra năm 2018 trước khi thị trường phục hồi nhờ nhu cầu bắt kịp sản lượng.

Tuy nhiên, cuộc khủng hoảng hiện nay mang tính chất nghiêm trọng hơn nhiều.

Trung Quốc vẫn là thị trường tiêu thụ điện mặt trời lớn nhất thế giới. Trong vài năm qua, tốc độ triển khai các dự án năng lượng mặt trời diễn ra nhanh đến mức vượt quá khả năng tiếp nhận của hệ thống điện quốc gia. Từ mái nhà dân cư, sườn đồi cho đến các sa mạc rộng lớn đều được phủ kín những tấm pin màu xám đen.

Điện mặt trời chỉ tạo ra điện vào ban ngày, trong khi nhu cầu tiêu thụ biến động theo thời gian thực. Điều này khiến hệ thống điện thường xuyên rơi vào tình trạng thừa điện vào ban ngày nhưng thiếu điện vào buổi tối.

Trong hai tháng đầu năm nay, khoảng 9% sản lượng điện mặt trời của Trung Quốc không thể hòa lưới và buộc phải cắt giảm, cao hơn đáng kể so với mức 6% cùng kỳ năm trước.

Hệ quả là việc tiếp tục đầu tư lắp đặt thêm các dự án mới ngày càng kém hiệu quả. Theo dự báo của một hiệp hội ngành nghề, sản lượng lắp đặt mới trong năm 2026 có thể giảm từ 24% đến 43% so với năm 2025.

BloombergNEF nhận định mức suy giảm này đủ lớn để khiến nhu cầu pin mặt trời toàn cầu lần đầu tiên đi xuống sau hơn hai thập kỷ tăng trưởng liên tục.

Thừa điện nhưng thiếu hạ tầng lưu trữ

Để giải quyết bài toán hiện tại, Trung Quốc cần đầu tư mạnh vào hệ thống lưu trữ năng lượng và mạng lưới truyền tải điện đường dài nhằm tận dụng lượng điện dư thừa vào ban ngày.

Điều này đòi hỏi hàng trăm tỷ USD cho pin lưu trữ, đường dây siêu cao áp cùng các cơ chế thị trường mới để điều phối nguồn điện.

Một số giải pháp đã bắt đầu được triển khai nhờ chi phí pin lưu trữ ngày càng giảm. Tuy nhiên, quá trình nâng cấp hạ tầng cần rất nhiều thời gian. Ngay cả khi tốc độ lắp đặt điện mặt trời phục hồi trong tương lai, mức tăng trưởng có thể sẽ không còn bùng nổ như giai đoạn trước.

Trong khi đó, năng lực sản xuất của các doanh nghiệp vẫn tiếp tục vượt xa nhu cầu thực tế. Những năm đầu tư ồ ạt đã đẩy tổng công suất sản xuất pin mặt trời của Trung Quốc lên hơn 1.000 GW mỗi năm.

Theo bà Jenny Chase của BloombergNEF, con số này vượt xa mức lắp đặt kỷ lục khoảng 600 GW của toàn thế giới trong năm 2025 và thậm chí còn lớn hơn nhu cầu hấp thụ tiềm năng của thị trường toàn cầu trong tương lai.

Chính phủ rút hỗ trợ, doanh nghiệp tự bơi

Trước áp lực dư cung kéo dài, các nhà sản xuất từng tìm cách phối hợp hạn chế sản lượng và thiết lập mức giá sàn cho thị trường vào năm ngoái. Tuy nhiên, nỗ lực này nhanh chóng thất bại khi một số doanh nghiệp phá vỡ cam kết bằng cách tiếp tục giảm giá để giành đơn hàng.

Trong khi đó, chính phủ Trung Quốc cũng thay đổi quan điểm.

Nếu trước đây các nhà sản xuất được hỗ trợ mạnh mẽ thông qua đất đai giá rẻ, tín dụng ưu đãi và các chính sách khuyến khích đầu tư, thì hiện nay Bắc Kinh đang chủ động thu hẹp các khoản hỗ trợ nhằm xử lý tình trạng dư thừa công suất.

Từ tháng 6/2025, các dự án điện mặt trời mới buộc phải bán điện theo giá thị trường thay vì được hưởng giá mua điện cố định như trước.

Thậm chí trong thời gian gần đây, nhiều chính quyền địa phương đã yêu cầu doanh nghiệp hoàn trả các khoản trợ cấp từng nhận. Thay vì tiếp tục dùng ngân sách cứu trợ, nhà chức trách chấp nhận để các doanh nghiệp yếu kém phá sản và rời khỏi thị trường.

Sức ép từ làn sóng bảo hộ toàn cầu

Không chỉ đối mặt khó khăn trong nước, ngành điện mặt trời Trung Quốc còn chịu thêm áp lực từ môi trường quốc tế.

Những tấm pin giá rẻ của Trung Quốc đã làm dấy lên các phản ứng bảo hộ thương mại mạnh mẽ từ Mỹ, châu Âu và nhiều nền kinh tế khác, bao gồm cả Ấn Độ.

Từ năm 2022, Mỹ liên tục áp dụng các biện pháp hạn chế nhập khẩu cùng mức thuế cao đối với sản phẩm năng lượng mặt trời có xuất xứ Trung Quốc.

Bên cạnh yếu tố kinh tế, nhiều quốc gia còn lo ngại các thiết bị năng lượng do Trung Quốc sản xuất có thể tiềm ẩn rủi ro an ninh trong hệ thống điện quốc gia.

Tháng 5 vừa qua, Liên minh châu Âu tuyên bố sẽ từng bước loại bỏ các nhà cung cấp bộ biến tần của Trung Quốc khỏi các dự án được tài trợ bằng ngân sách EU.

Để giảm thiểu tác động, nhiều doanh nghiệp Trung Quốc đang tìm cách chuyển một phần sản xuất ra nước ngoài hoặc thuê gia công tại các quốc gia khác.

Cuộc thanh lọc mới chỉ bắt đầu

Những khó khăn chồng chất đang tạo ra triển vọng u ám cho toàn ngành.

Từ năm 2024 đến nay, hơn 40 doanh nghiệp năng lượng mặt trời Trung Quốc đã phá sản, bị mua lại hoặc buộc phải hủy niêm yết. Theo Reuters, khoảng một phần ba lao động tại năm tập đoàn điện mặt trời lớn nhất nước này đã bị cắt giảm.

Tuy nhiên, theo bà Jessica Jin của S&P Global, làn sóng đào thải lớn nhất có thể vẫn chưa diễn ra.

Dù giá pin mặt trời đã hồi phục nhẹ trong thời gian gần đây, mức giá hiện tại vẫn thấp hơn chi phí sản xuất trung bình của doanh nghiệp. Giá cổ phiếu của các tên tuổi hàng đầu như LONGi Green Energy Technology, Tongwei, JinkoSolar và Trina Solar đều đang giao dịch thấp hơn một nửa so với giai đoạn đỉnh cao cách đây vài năm.

Triển vọng của ngành chỉ có thể cải thiện đáng kể nếu các rào cản thương mại được nới lỏng hoặc các công nghệ mới tạo ra bước nhảy vọt về hiệu suất.

Hiện nay, phần lớn tấm pin mặt trời chỉ chuyển đổi được khoảng 22-24% ánh sáng mặt trời thành điện năng. Tương lai của ngành sẽ phụ thuộc vào khả năng thương mại hóa các công nghệ thế hệ mới có hiệu suất cao hơn.

Câu hỏi lớn nhất lúc này không còn là liệu ngành điện mặt trời Trung Quốc có phục hồi hay không, mà là có bao nhiêu doanh nghiệp đủ sức sống sót qua giai đoạn thanh lọc khắc nghiệt hiện nay để chờ đợi chu kỳ tăng trưởng tiếp theo.