Khủng hoảng Hormuz phơi bày nghịch lý ngành điện

Khủng hoảng tại eo biển Hormuz không chỉ làm rung chuyển thị trường dầu khí toàn cầu mà còn phơi bày một điểm yếu mang tính cấu trúc của ngành điện hiện đại. Dù năng lượng tái tạo ngày càng chiếm tỷ trọng lớn trong hệ thống điện, giá điện tại nhiều quốc gia vẫn có nguy cơ tăng mạnh khi giá dầu và khí đốt biến động.

Cú sốc Hormuz không còn chỉ là câu chuyện của dầu mỏ

Nếu như các cuộc khủng hoảng dầu mỏ trong quá khứ chủ yếu tác động đến giá xăng, chi phí vận tải hay hoạt động sản xuất, thì hiện nay ảnh hưởng đã lan rộng hơn nhiều.

Trong bối cảnh điện năng trở thành nền tảng cho tăng trưởng kinh tế, từ các trung tâm dữ liệu AI, điện toán đám mây, xe điện đến quá trình điện hóa trong sản xuất, mọi biến động trên thị trường năng lượng đều có thể tác động trực tiếp tới giá điện.

Theo tổ chức Energy Transitions Commission (ETC), việc phong tỏa eo biển Hormuz đã làm gián đoạn khoảng 18 triệu thùng dầu mỗi ngày cùng gần 20% hoạt động thương mại LNG toàn cầu, tương đương hơn 110 tỷ m3 khí đốt mỗi năm.

ETC ước tính nếu giá năng lượng duy trì ở mức cao trong thời gian dài, kinh tế toàn cầu có thể phải gánh thêm từ 1.000-2.000 tỷ USD chi phí năng lượng mỗi năm.

Ông Adair Turner, đồng Chủ tịch ETC, nhận định đây là lời cảnh báo cho thấy các nền kinh tế vẫn rất dễ bị tổn thương trước các biến động địa chính trị khi còn phụ thuộc lớn vào nhiên liệu hóa thạch.

Vì sao điện tái tạo tăng mạnh nhưng hóa đơn điện vẫn đắt hơn?

Một trong những nghịch lý lớn nhất của thị trường điện hiện nay là dù điện gió, điện mặt trời và các nguồn năng lượng sạch ngày càng phát triển, người tiêu dùng vẫn có thể phải trả hóa đơn điện cao hơn khi giá dầu khí tăng.

Theo phân tích của OilPrice, nguyên nhân nằm ở cơ chế định giá cận biên đang được nhiều thị trường điện áp dụng.

Theo cơ chế này, giá điện của toàn hệ thống được xác định bởi nhà máy cuối cùng được huy động để đáp ứng nhu cầu tiêu thụ điện.

Thông thường, các nguồn điện có chi phí thấp như điện gió, điện mặt trời, thủy điện và điện hạt nhân sẽ được huy động trước. Tuy nhiên, vào những thời điểm nhu cầu tăng cao, hệ thống vẫn phải sử dụng thêm các nhà máy nhiệt điện than, khí hoặc dầu.

Chính các nhà máy sử dụng nhiên liệu hóa thạch này lại là đơn vị quyết định mức giá điện cuối cùng trên thị trường.

Điều đó dẫn đến tình trạng điện sản xuất từ nguồn tái tạo có chi phí thấp nhưng vẫn được thanh toán theo mức giá cao do các nhà máy nhiệt điện thiết lập.

Khi giá khí đốt và dầu mỏ tăng mạnh như trong cuộc khủng hoảng Hormuz, chi phí phát điện của các nhà máy nhiệt điện cũng tăng theo, kéo toàn bộ giá điện bán buôn đi lên.

Đây được xem là một trong những nguyên nhân khiến nhiều quốc gia vẫn chưa thể tách hoàn toàn giá điện khỏi ảnh hưởng của nhiên liệu hóa thạch.

Bài học mới cho ngành điện toàn cầu

Theo ETC, nếu các cuộc khủng hoảng dầu mỏ trong thập niên 1970 buộc thế giới phải tiết kiệm nhiên liệu thì hiện nay các nền kinh tế đã có thêm nhiều lựa chọn thay thế khả thi.

Tổ chức này cho rằng các chính phủ nên đẩy nhanh đầu tư vào năng lượng tái tạo, xe điện và hệ thống bơm nhiệt thay vì tiếp tục mở rộng cơ sở hạ tầng nhiên liệu hóa thạch.

ETC ước tính việc triển khai mạnh các công nghệ sạch có thể giúp giảm khoảng 20% nhu cầu dầu toàn cầu và hơn 30% nhu cầu khí đốt vào năm 2035.

Một lợi thế đáng chú ý của năng lượng tái tạo là phần lớn chi phí nằm ở giai đoạn đầu tư ban đầu. Theo ETC, khoảng 70-90% tổng chi phí của các dự án điện sạch là chi phí xây dựng, trong khi các nhà máy điện than, khí hoặc dầu phụ thuộc nhiều vào chi phí nhiên liệu trong quá trình vận hành.

Nhờ đó, các dự án năng lượng sạch ít bị tác động hơn bởi các biến động địa chính trị sau khi đã đi vào hoạt động.

Các thị trường điện đang tìm cách giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch

Bên cạnh việc mở rộng nguồn điện sạch, nhiều quốc gia cũng đang nghiên cứu cải cách cơ chế định giá điện.

Một trong những giải pháp được thảo luận nhiều là mô hình Hợp đồng Chênh lệch (CfD), cho phép các nhà sản xuất điện tái tạo được hưởng mức giá cố định thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào biến động của thị trường điện bán buôn.

Song song với đó, các công ty điện lực đang tăng cường đầu tư vào hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin và các chương trình điều chỉnh phụ tải nhằm giảm nhu cầu điện trong giờ cao điểm, hạn chế việc phải huy động các nhà máy nhiệt điện có chi phí cao.

Theo các chuyên gia, cuộc khủng hoảng Hormuz một lần nữa cho thấy dù năng lượng tái tạo đang phát triển nhanh, giá điện toàn cầu vẫn chưa hoàn toàn miễn nhiễm trước các cú sốc dầu khí và những biến động địa chính trị trên thế giới.