Không để ‘lòng thương’ làm lệch cán cân bồi thường đất

Dự thảo Luật Đất đai 2024 đề xuất tính bồi thường thu hồi đất theo bảng giá và hệ số điều chỉnh, kèm chính sách hỗ trợ để hạn chế khiếu nại. Tuy nhiên, giới chuyên gia cảnh báo cách làm này có thể thiếu công bằng, tái diễn khiếu kiện và tạo cơ chế xin – cho; thay vào đó, cần định giá bồi thường minh bạch, tiệm cận thị trường để đảm bảo quyền lợi người dân và ổn định xã hội.

Bồi thường khi thu hồi đất không chỉ là câu chuyện quyền lợi cá nhân, mà còn là phép thử cho công bằng xã hội và sự thành bại của các dự án phát triển. Chính sách này, nếu thiếu tính toán và minh bạch, sẽ trở thành mồi lửa cho bất ổn và khiếu kiện – thay vì là nền tảng cho tăng trưởng bền vững

Trong dự thảo sửa đổi Luật Đất đai 2024, tiền bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất sẽ căn cứ vào bảng giá đất và hệ số điều chỉnh, thay vì xác định giá đất cụ thể như hiện nay. Phương án này được cho là nhằm đơn giản hóa thủ tục, rút ngắn tiến độ giải phóng mặt bằng. Kèm theo đó, dự thảo cũng nhấn mạnh “cần có chính sách hỗ trợ thỏa đáng” để hạn chế khiếu nại.

Nghe qua tưởng hợp tình hợp lý: bồi thường nhanh, hỗ trợ thêm, dự án đẩy nhanh tiến độ. Nhưng nhìn sâu hơn, đây là một thiết kế tiềm ẩn nhiều rủi ro, dễ tái diễn vòng luẩn quẩn khiếu kiện vốn kéo dài nhiều năm dưới Luật Đất đai 2013.

Vấn đề nằm ở chỗ: bồi thường và hỗ trợ là hai phạm trù hoàn toàn khác nhau. Bồi thường là quyền lợi chính đáng của người dân khi bị thu hồi đất; còn hỗ trợ mang tính “ban phát”. Khi nhập nhằng hai khái niệm này, tính minh bạch và công bằng trong chính sách sẽ bị xói mòn, trong khi doanh nghiệp có thể phải gánh thêm các khoản chi “ngoài sổ sách” mà không được khấu trừ nghĩa vụ tài chính.

Sự bất bình đẳng càng rõ hơn nếu đặt trong thực tế: hai hộ dân trên cùng tuyến đường, cùng mất đất. Một hộ bị thu hồi cho dự án giao thông, chỉ nhận bồi thường theo bảng giá; hộ kia mất đất cho dự án khu đô thị, được chủ đầu tư “hỗ trợ” thêm. Người mất đất ít hơn có khi nhận nhiều tiền hơn – liệu có tránh khỏi bức xúc, khiếu kiện?

Khi dự thảo còn khuyến khích doanh nghiệp tự nguyện hỗ trợ thêm cho người dân, một câu hỏi đặt ra: nếu chủ đầu tư khó khăn, không thể “mạnh tay” hỗ trợ, tiến độ sẽ đi về đâu? Và với dự án đầu tư công, ai sẽ đóng vai “mạnh thường quân”?

Luật không thể được xây dựng dựa trên giả định người thực thi là “người tốt”, hay doanh nghiệp sẽ tự nguyện rút hầu bao vì lòng trắc ẩn. Giả định hợp lý phải là mọi bên tuân thủ pháp luật trong một cơ chế minh bạch, sòng phẳng.

Đất đai là nguồn lực hữu hạn, Nhà nước đóng vai “trọng tài” giữa hai bên lợi ích đối nghịch: người dân và doanh nghiệp. Do đó, khi Nhà nước thu hồi đất, nguyên tắc tối thiểu là bồi thường tương xứng với giá trị tài sản bị mất – một cách minh bạch, tiệm cận thị trường. Đừng bắt người dân hy sinh tài sản quý giá rồi trao cho họ một khoản hỗ trợ vì “thương anh túng quá”.

Kinh nghiệm từ Luật Đất đai 2013 cho thấy, việc xác định giá đất cụ thể để tính bồi thường, dù thủ tục phức tạp, nhưng là cơ sở quan trọng để đảm bảo công bằng, hạn chế khiếu kiện. Nếu thay vào đó là bồi thường “tượng trưng”, hỗ trợ “tùy hứng”, luật sẽ mở đường cho cơ chế xin – cho mới, tạo bất ổn môi trường đầu tư, và cuối cùng, cái bóng của Luật Đất đai 2013 sẽ quay trở lại.

Một chính sách đất đai đúng nghĩa phải minh bạch, hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, người dân và doanh nghiệp, với các biện pháp đảm bảo thực thi nghiêm túc. Chỉ khi đó, quyền lợi của các bên mới được bảo vệ, xã hội mới ổn định, và phát triển hạ tầng – kinh tế mới có nền tảng bền vững.