Khi lòng tin trở thành cái bẫy

Khi các chiến dịch lừa đảo được khoác lên mình tấm áo pháp lý chuyên nghiệp và không gian sang trọng, những bộ óc kinh doanh nhạy bén nhất cũng dễ dàng buông bỏ vũ khí phòng vệ để mua về một lời hứa ảo tưởng.

Mỗi khi một vụ lừa đảo quy mô lớn bị phanh phui, không khó để bắt gặp những bình luận như "tham thì thâm", "dễ tin người nên mới mất tiền". Tuy nhiên, theo Thượng tá, Tiến sĩ tội phạm học Đào Trung Hiếu, cách nhìn này quá đơn giản và chưa phản ánh đúng bản chất vấn đề.

Nếu chỉ vì lòng tham, rất khó lý giải vì sao nhiều người từng trải, có trình độ, có kinh nghiệm kinh doanh hoặc tích lũy tài sản cả đời vẫn trở thành nạn nhân. Thực tế cho thấy, phần lớn các mô hình lừa đảo hiện nay được tổ chức bài bản với văn phòng, hợp đồng, hội thảo, đội ngũ tư vấn và những câu chuyện thành công được dàn dựng công phu.

Điều nguy hiểm nằm ở chỗ các đối tượng không tấn công trực tiếp vào tài sản mà đánh vào nhận thức và cảm xúc. Trong nhiều trường hợp, nạn nhân không mua một sản phẩm, mà mua niềm hy vọng về tương lai.

Người mua cơ hội chữa bệnh cho người thân, người mua sự an tâm tuổi già, người mua giấc mơ gia tăng tài sản cho con cháu. Khi hy vọng trở thành động lực chính, khả năng cảnh giác thường bị suy giảm đáng kể.

Nghệ thuật thao túng của tội phạm cổ cồn trắng

Theo ông Hiếu, đây là dạng "tội phạm cổ cồn trắng" - những hành vi phạm tội được che phủ dưới vỏ bọc kinh doanh hợp pháp.

Khác với các loại tội phạm sử dụng bạo lực, nhóm này khiến nạn nhân cảm thấy mình được tôn trọng, được chăm sóc và hoàn toàn chủ động trong mọi quyết định.

Tuy nhiên, một quyết định chỉ thật sự tự do khi người đưa ra quyết định được tiếp cận đầy đủ thông tin. Khi lợi ích bị phóng đại, rủi ro bị che giấu và cảm xúc liên tục được kích thích, khả năng đánh giá khách quan sẽ bị bóp méo.

Nhiều nghiên cứu tâm lý học hành vi cho thấy con người có xu hướng tin vào những gì mình muốn tin, tin vào điều được lặp đi lặp lại và tin vào lựa chọn được đám đông xác nhận.

Đó là lý do các tổ chức lừa đảo thường đầu tư vào không gian sang trọng, sự kiện đông người, những màn chia sẻ thành công và cảm giác rằng "ai cũng đang tham gia". Mục tiêu cuối cùng không phải bán sản phẩm mà bán niềm tin.

Vì sao càng mất tiền càng khó dừng lại?

Một hiện tượng phổ biến trong các vụ lừa đảo tài chính là nạn nhân tiếp tục rót tiền ngay cả khi đã xuất hiện nghi ngờ.

Theo chuyên gia, đây là hệ quả của "hiệu ứng chi phí chìm". Khi đã bỏ ra quá nhiều tiền bạc, thời gian và cảm xúc, con người thường không muốn thừa nhận mình sai lầm.

Càng đầu tư nhiều, họ càng khó rút lui.

Không ít trường hợp bán tài sản, vay mượn hoặc dốc toàn bộ khoản tiết kiệm cuối cùng chỉ để níu kéo hy vọng rằng số tiền đã mất vẫn còn cơ hội quay trở lại.

Cũng vì vậy, nhiều nạn nhân chọn im lặng với người thân. Nỗi sợ bị đánh giá, bị trách móc hay mất thể diện đôi khi còn lớn hơn cả nỗi sợ mất tiền.

Những khoảng trống mà kẻ lừa đảo nhắm tới

Theo Thượng tá Đào Trung Hiếu, người cao tuổi xuất hiện khá nhiều trong danh sách nạn nhân không chỉ vì họ có tiền.

Sau khi nghỉ hưu, nhiều người vẫn mong muốn được ghi nhận, được lắng nghe và tiếp tục khẳng định giá trị bản thân. Trong khi đó, các mối quan hệ xã hội dần thu hẹp, con cái bận rộn với cuộc sống riêng.

Chính khoảng trống đó trở thành mục tiêu của các mô hình lừa đảo.

Khách hàng được gọi là "đối tác", được mời tham dự các sự kiện riêng, được chăm sóc tận tình và được trao cảm giác mình đang nắm giữ một cơ hội đặc biệt.

Suy cho cùng, con người không chỉ cần tiền bạc. Ai cũng có nhu cầu được kết nối, được tôn trọng và được công nhận giá trị của mình.

Phòng ngừa quan trọng hơn xử lý

Theo chuyên gia, pháp luật có thể trừng phạt người phạm tội nhưng khó có thể bù đắp hoàn toàn những tổn thất về niềm tin mà nạn nhân phải gánh chịu.

Bên cạnh việc siết chặt giám sát các mô hình kinh doanh rủi ro cao, xử lý nghiêm hành vi quảng cáo sai sự thật và che giấu thông tin, gia đình cũng cần quan tâm nhiều hơn đến các quyết định tài chính lớn của người thân.

Nhà trường cần trang bị kỹ năng phản biện và nhận diện thao túng tâm lý. Các tổ chức xã hội cần tạo thêm môi trường kết nối cộng đồng, đặc biệt với người cao tuổi.

Trong thời đại số, tội phạm không chỉ nhắm vào tài sản. Chúng nhắm vào niềm tin, hy vọng và những nhu cầu rất con người. Muốn tự bảo vệ mình, mỗi người cần học cách hoài nghi trước những lời hứa quá hấp dẫn và những cơ hội tưởng như hoàn hảo.