Khi dữ liệu được gọi tên là “tư liệu sản xuất”: 1 chu kỳ chính sách mới và một cách đầu tư khác đi

Nếu chỉ đọc lướt qua các phát biểu gần đây của Thủ tướng Phạm Minh Chính về dữ liệu, nhiều người sẽ nghĩ đây vẫn là câu chuyện quen thuộc của chuyển đổi số. Nhưng nếu đọc kỹ, đọc đủ và xâu chuỗi lại toàn bộ thông điệp trong một thời gian ngắn, có thể thấy rõ: Chính phủ đang không nói về công nghệ, mà đang nói về một cấu trúc tăng trưởng mới của nền kinh tế.

Khi người đứng đầu Chính phủ gọi dữ liệu là “tư liệu sản xuất mới”, đặt dữ liệu ngang hàng với đất đai, vốn và lao động, đồng thời yêu cầu xây dựng cơ chế chia sẻ dữ liệu công – tư, định giá, thương mại hóa và bảo vệ dữ liệu ở tầm an ninh quốc gia, thì đó không còn là câu chữ mang tính định hướng. Đó là cách Nhà nước đổi cách nhìn về nguồn lực, và từ đó, đổi luôn cách tổ chức nền kinh tế trong tương lai.

Điểm đáng chú ý nhất không nằm ở câu chữ, mà nằm ở hành động đi kèm. Chính phủ không chỉ nói “cần làm”, mà đã giao rõ bộ chủ trì, giao rõ thời hạn, giao rõ nội dung: khung kinh tế dữ liệu quốc gia, cơ chế chia sẻ dữ liệu công – tư, khung định giá dữ liệu, chính sách ưu đãi cho doanh nghiệp dữ liệu và AI. Khi chính sách đã có lịch trình cụ thể, thì câu chuyện không còn là “có xảy ra hay không”, mà là ai sẽ hưởng lợi và ai sẽ đứng ngoài.

Trong nhiều năm, dữ liệu ở Việt Nam chủ yếu được coi là công cụ quản lý. Mỗi cơ quan, mỗi ngành giữ một phần dữ liệu, phục vụ cho mục tiêu hành chính của mình. Cách tiếp cận đó phù hợp với giai đoạn đầu của Chính phủ điện tử, nhưng nó tạo ra một giới hạn rất lớn: dữ liệu không sinh ra giá trị kinh tế. Nó nằm yên, bị chia cắt, không liên thông, không được khai thác.

Lần này, tư duy đã thay đổi. Dữ liệu không còn để “giữ”, mà để “chạy”. Phải chạy qua các hệ thống, chạy qua doanh nghiệp, chạy qua các mô hình kinh doanh mới để tạo ra giá trị. Nhưng muốn dữ liệu chạy được thì phải chuẩn hóa, phải liên thông, phải có luật chơi, phải có cơ chế bảo vệ và phải có người đủ năng lực khai thác. Đó chính là lý do Nhà nước chỉ giữ vai trò mở đường và bảo vệ, còn phần tạo giá trị được trao cho khu vực doanh nghiệp.

Chính sự thay đổi vai trò này mới là điểm mấu chốt. Nhà nước không làm thay doanh nghiệp, cũng không ôm toàn bộ dữ liệu để tự khai thác. Nhà nước mở dữ liệu, đặt luật chơi, đảm bảo an ninh. Doanh nghiệp bước vào, đầu tư hạ tầng, công nghệ, con người và chịu rủi ro kinh doanh. Đây là mô hình đã từng diễn ra với điện, viễn thông, hạ tầng giao thông, và bây giờ là dữ liệu.

Nhìn từ góc độ doanh nghiệp, không phải ai cũng đứng đúng chỗ trong chuỗi giá trị mới này. Có những doanh nghiệp nắm trong tay dữ liệu gốc của xã hội, như ngân hàng, viễn thông, thanh toán, bán lẻ lớn. Với họ, dữ liệu không phải thứ phải đi mua, mà là thứ đã được tạo ra mỗi ngày từ hoạt động kinh doanh. Khi dữ liệu được chuẩn hóa và khai thác hợp pháp, giá trị của những doanh nghiệp này không chỉ nằm ở sản phẩm truyền thống, mà nằm ở khả năng hiểu khách hàng, cá nhân hóa dịch vụ, giảm rủi ro và mở ra những nguồn thu hoàn toàn mới.

Ngân hàng là ví dụ điển hình. Trong bối cảnh tín dụng bị kiểm soát chặt, ngân hàng nào chỉ sống bằng tăng trưởng dư nợ sẽ gặp giới hạn. Nhưng ngân hàng nào sở hữu dữ liệu tốt, làm chủ ngân hàng số, AI, phân tích hành vi, thì sẽ có không gian tăng trưởng ngoài tín dụng. Những ngân hàng như MB Bank hay Vietcombank không hấp dẫn vì câu chuyện ngắn hạn, mà vì họ đang nắm giữ một phần dữ liệu tài chính lớn của nền kinh tế.

Ở tầng tiếp theo là nhóm doanh nghiệp hạ tầng và xử lý dữ liệu. Đây là nhóm ăn trực tiếp từ chính sách. Kinh tế dữ liệu không thể vận hành nếu không có trung tâm dữ liệu, điện toán đám mây, tích hợp hệ thống, AI, an ninh mạng. Đây là những khoản đầu tư lớn, không dành cho doanh nghiệp yếu vốn hay làm ăn chụp giật. Nhưng một khi đã hình thành, nó giống như cao tốc hay điện lưới: dòng tiền đến chậm, nhưng đều và bền.

Những doanh nghiệp công nghệ lõi như FPT không chỉ bán phần mềm, mà đang bán năng lực triển khai hệ thống lớn, bán nền tảng và bán khả năng xử lý dữ liệu ở quy mô quốc gia và doanh nghiệp lớn. Đây là sự khác biệt căn bản giữa doanh nghiệp công nghệ có tương lai dài hạn và doanh nghiệp chỉ làm gia công theo hợp đồng ngắn hạn.

Ở tầng cuối cùng là nhóm ứng dụng dữ liệu. Đây là nơi dữ liệu được biến thành tiền thông qua thanh toán số, fintech, AI ứng dụng, bán lẻ thông minh, cá nhân hóa dịch vụ. Nhóm này có tiềm năng tăng trưởng lớn nhưng cũng mang tính chọn lọc rất cao. Không phải cứ gắn chữ AI là sẽ thành công. Doanh nghiệp phải có dữ liệu thật, người dùng thật và mô hình kinh doanh thật.

Ngược lại, những doanh nghiệp không sở hữu dữ liệu, không có nền tảng, không có hạ tầng, chỉ sống bằng gia công và biên lợi nhuận mỏng sẽ dần bị đẩy ra ngoài lề. Chính sách mới không giết họ ngay, nhưng thị trường sẽ làm việc đó theo cách tự nhiên và chậm rãi.

Với nhà đầu tư, điều quan trọng nhất là phải thay đổi cách tiếp cận. Kinh tế dữ liệu và AI không phải là câu chuyện để đánh sóng. Đây là câu chuyện đi trước một đến hai năm, thậm chí dài hơn. Giá cổ phiếu có thể chưa phản ánh ngay, nhưng giá trị doanh nghiệp sẽ tích lũy dần khi chính sách được triển khai và hạ tầng được hoàn thiện.

Danh mục đầu tư theo chủ đề này không nên dùng margin, không nên kỳ vọng ăn nhanh, và không nên chạy theo tin. Nó giống đầu tư vào hạ tầng hơn là đầu tư theo chu kỳ. Chậm, nhưng chắc. Ít ồn ào, nhưng bền.

Khi dữ liệu đã được gọi tên là tư liệu sản xuất, thì quyền lực kinh tế trong tương lai sẽ thuộc về những doanh nghiệp nắm dữ liệu, nắm hạ tầng và nắm năng lực khai thác dữ liệu. Chính phủ đã mở cửa và viết lại luật chơi. Phần còn lại là của thị trường.

Và câu hỏi quan trọng nhất với nhà đầu tư lúc này không phải là “mua mã nào cho nhanh”, mà là: trong những năm tới, doanh nghiệp nào đang giữ dữ liệu của nền kinh tế này?