Khi đồng USD không còn là pháo đài bất khả xâm phạm

Niềm tin vào vai trò thống trị toàn cầu của đồng USD đang lung lay khi nhà đầu tư nước ngoài dần rời bỏ tài sản Mỹ do lo ngại chính sách thuế quan và bất định từ chính quyền Trump. Trong khi chưa có đồng tiền nào đủ sức thay thế, thế giới tài chính đang chuẩn bị cho một trật tự tiền tệ mới, ít phụ thuộc hơn vào đồng bạc xanh.

Sau nhiều thập kỷ giữ vai trò "bá chủ tiền tệ", đồng USD đang đối mặt với thách thức chưa từng có. Trong một bài viết mới đây, tờ The Economist cảnh báo: vầng hào quang của "đồng bạc xanh" đang mờ dần, và thế giới có thể đang bước vào kỷ nguyên tái định hình trật tự tiền tệ toàn cầu.

Cổ phiếu giảm giá, lợi suất trái phiếu Chính phủ Mỹ tăng vọt, đồng USD suy yếu – một tam giác đảo ngược hoàn toàn quy luật thị trường từng được coi là “bất khả xâm phạm” trong những thời khắc hoảng loạn của nền tài chính hiện đại. Trong suốt các cuộc khủng hoảng 2008 hay 2020, kịch bản quen thuộc là dòng tiền ồ ạt đổ vào trái phiếu Mỹ, kéo theo đồng bạc xanh tăng giá mạnh. Nhưng lần này, quy luật ấy đã gãy gập.

Thị trường tài chính thế giới rung lắc dữ dội trong tháng qua, một phần do loạt thuế quan mới của Mỹ dưới thời chính quyền Donald Trump. Thay vì tìm đến trái phiếu chính phủ Mỹ như “vịnh tránh bão”, nhà đầu tư quốc tế lại rút lui. Lợi suất trái phiếu kỳ hạn 10 năm tăng từ 4,2% lên 4,5%, phản ánh nhu cầu suy yếu. Đồng thời, chỉ trong vòng 3 tháng, USD đã mất hơn 9% giá trị so với rổ tiền tệ chính – một mức giảm hiếm gặp.

Điều gì đã khiến các nhà đầu tư – vốn đang nắm giữ tới 32.000 tỷ USD tài sản Mỹ – quay lưng? Câu trả lời nằm ở tâm lý bị bào mòn bởi những tín hiệu chính sách đối đầu của Washington. Việc Tổng thống Trump và một số cố vấn thân cận bày tỏ hoài nghi về vai trò toàn cầu của USD, thậm chí đề xuất đánh thuế vào trái phiếu chính phủ do nước ngoài nắm giữ, đã đánh động giới đầu tư toàn cầu. Ý tưởng này từng bị coi là phi lý, nay lại được đưa vào các báo cáo chính sách chính thức – một bước ngoặt khiến các ngân hàng trung ương thế giới không thể ngồi yên.

Bức tranh đa cực tiền tệ đã manh nha từ lâu. Tỷ trọng USD trong dự trữ ngoại hối toàn cầu đã giảm từ 73% (2001) xuống còn 58%. Những đồng tiền từng ở “chiếu dưới” như đô la Úc, đô la Canada hay kroner Thụy Điển đang dần chiếm vị trí. Các ngân hàng trung ương cũng ráo riết mua vàng, trung bình hơn 1.000 tấn mỗi năm trong 3 năm qua – một động thái được xem là “bỏ phiếu bất tín nhiệm” với USD.

Sự đa dạng hóa ấy không chỉ đến từ ngân hàng trung ương, mà cả các quỹ hưu trí, công ty bảo hiểm và nhà đầu tư tổ chức khổng lồ ở châu Á – những thực thể từng đổ hàng trăm tỷ USD vào tài sản Mỹ. Nhưng giờ đây, theo nhận định của chuyên gia Huw van Steenis (Oliver Wyman), làn sóng “giải thiêng nước Mỹ” đang lan rộng. Chủ nghĩa siêu ngoại lệ Mỹ – cái trục xoay của hệ thống tài chính toàn cầu – đang bị chất vấn một cách nghiêm túc.

Điều đáng lo ngại hơn: trong khi niềm tin sụt giảm, thì gánh nặng ngân sách Mỹ lại tăng nhanh đến mức chóng mặt. Hạ viện vừa thông qua kế hoạch ngân sách có thể khiến thâm hụt tăng thêm 5.800 tỷ USD trong 10 năm tới – lớn hơn toàn bộ các gói kích thích thời COVID-19 và hạ tầng của hai đời Tổng thống cộng lại. Khi nợ phình to, chi phí vay cao hơn có thể trở thành "con dao hai lưỡi", bóp nghẹt chính nền kinh tế Mỹ.

Thế nhưng, dù nhà đầu tư có quay lưng, USD vẫn chưa có kẻ thay thế rõ ràng. Euro – ứng viên từng được kỳ vọng – lại vướng những mâu thuẫn nội tại trong cấu trúc liên minh tiền tệ. Đồng nhân dân tệ của Trung Quốc thì bị cản trở bởi chính sách kiểm soát vốn và môi trường tài chính chưa minh bạch. Thị trường trái phiếu châu Âu quá nhỏ để gánh vác vai trò trung tâm, còn nợ chính phủ Đức – được coi là an toàn nhất – cũng chỉ bằng 1/12 quy mô nợ công của Mỹ.

Thay vì thay thế, một số quốc gia đang lựa chọn chiến lược “bẻ lái hệ thống”. Trung Quốc, với tham vọng tách rời khỏi SWIFT, đã thiết lập mạng thanh toán riêng và các thỏa thuận hoán đổi tiền tệ. Những bước đi đó không thể ngay lập tức truất ngôi USD, nhưng có thể làm xói mòn ảnh hưởng của nó – đặc biệt ở các quốc gia bị loại khỏi hệ thống tài chính phương Tây.

Nếu Mỹ tiếp tục làm suy yếu “vương miện toàn cầu” của chính mình – dù vô tình hay cố ý – thì thế giới có thể chứng kiến một kỷ nguyên tài chính phân mảnh, manh mún và ít hiệu quả hơn. Khi niềm tin vào USD rạn vỡ, hậu quả không chỉ là tỷ giá và trái phiếu – mà là cả một trật tự tài chính quốc tế lung lay.