Khi doanh nghiệp "quay lưng" với sàn chứng khoán

Làn sóng hủy niêm yết tăng kỷ lục tại thị trường chứng khoán Nhật Bản không phải là bước lùi, mà là lựa chọn mang tính sàng lọc. Khi thị trường cổ phiếu lớn thứ ba thế giới chủ động nâng chuẩn quản trị, tối ưu hiệu quả sử dụng vốn và tái định vị sức hút dòng tiền dài hạn, những chuyển động ấy đặt ra bài học đáng suy ngẫm cho Việt Nam trên hành trình xây dựng một thị trường vốn minh bạch, bền vững và thực chất hơn.

Số lượng doanh nghiệp hủy niêm yết trên TTCK Nhật Bản đạt mức cao nhất trong hơn một thập kỷ.

Năm 2025, thị trường chứng khoán Nhật Bản chứng kiến một diễn biến hiếm gặp: làn sóng doanh nghiệp hủy niêm yết tăng vọt, chạm mức cao nhất trong hơn một thập kỷ. Nhưng phía sau những con số tưởng chừng tiêu cực ấy lại là một chiến lược tái cấu trúc sâu sắc của thị trường cổ phiếu lớn thứ ba thế giới.

Chất lượng thay thế số lượng

Theo Sở Giao dịch Chứng khoán Tokyo (TSE), dự kiến có tới 124 doanh nghiệp rời sàn trong năm 2025, vượt xa con số 94 của năm 2024 và cao nhất từ trước tới nay. Đây không đơn thuần là một hiện tượng mang tính chu kỳ, mà phản ánh sự thay đổi có chủ đích trong triết lý vận hành của thị trường: ưu tiên chất lượng niêm yết thay vì mở rộng quy mô bằng mọi giá.

Trong nhiều năm, TTCK Nhật Bản tồn tại không ít doanh nghiệp nhỏ, hiệu quả sử dụng vốn thấp, thanh khoản hạn chế, khiến giá trị thị trường không phản ánh đúng năng lực kinh doanh. Áp lực ngày càng lớn từ các nhà đầu tư tổ chức và quỹ ngoại buộc TSE phải siết chặt tiêu chuẩn duy trì niêm yết, đồng thời thúc đẩy doanh nghiệp tập trung vào tăng trưởng giá trị, quản trị minh bạch và lợi ích cổ đông.

Song song đó, các thương vụ mua lại – đặc biệt là MBO – gia tăng mạnh. Nhiều doanh nghiệp lựa chọn rời sàn để tái cấu trúc dài hạn, tránh áp lực ngắn hạn từ thị trường đại chúng. Trường hợp Benesse Holdings, tập đoàn giáo dục lớn quyết định hủy niêm yết để tái cơ cấu dưới sự dẫn dắt của gia đình sáng lập, là một ví dụ tiêu biểu.

Hệ quả là số lượng doanh nghiệp niêm yết trên TSE đã giảm xuống còn 3.842 công ty vào cuối năm 2024, đánh dấu lần sụt giảm thực chất đầu tiên kể từ khi sáp nhập với Sàn Osaka năm 2013. Đáng chú ý, quá trình “rút lui” này không chỉ nhằm loại bỏ các doanh nghiệp yếu kém, mà còn là một phần của chiến lược nâng chuẩn toàn thị trường – yếu tố giúp chứng khoán Nhật Bản trở thành một trong những thị trường hoạt động hiệu quả nhất thế giới trong những năm gần đây.

Giới phân tích nhìn nhận TTCK Nhật Bản đang bước vào giai đoạn “làm sạch” danh mục niêm yết: khuyến khích doanh nghiệp tạo giá trị thực thay vì tồn tại hình thức. Đây là bước đi cần thiết để duy trì sức hút dòng vốn dài hạn, trong bối cảnh cạnh tranh huy động vốn toàn cầu ngày càng khốc liệt – tương tự xu hướng đã diễn ra tại Mỹ và Anh suốt hai thập kỷ qua.

“Ngày càng nhiều doanh nghiệp sẽ phải xem xét lại ý nghĩa thực sự của việc niêm yết”, ông Matsunawa Kotaro, Trưởng nhóm Tài chính Doanh nghiệp tại SMBC Nikko Securities, nhận định.

Nhìn từ Nhật Bản, nghĩ về Việt Nam

Tại Việt Nam, hơn một thập kỷ qua chứng kiến sự gia tăng mạnh mẽ về số lượng doanh nghiệp niêm yết và các đợt IPO. Tuy nhiên, chất lượng doanh nghiệp sau niêm yết và tính bền vững của thị trường vẫn là dấu hỏi lớn.

Trong thực tế, hủy niêm yết ở Việt Nam chủ yếu mang tính bắt buộc, gắn với vi phạm nghĩa vụ công bố thông tin, thua lỗ kéo dài hoặc các vụ việc thao túng cổ phiếu. Những trường hợp như Vinam, nhóm cổ phiếu FLC hay một số doanh nghiệp lâu năm rời sàn gần đây cho thấy vai trò “thanh lọc” cần thiết của cơ quan quản lý, nhưng chưa phản ánh một chiến lược nâng chuẩn chủ động như Nhật Bản.

Việt Nam đang trong quá trình mở rộng thị trường và hướng tới mục tiêu nâng hạng lên thị trường mới nổi. Tuy nhiên, nếu chỉ tăng quy mô mà không song hành với việc siết tiêu chuẩn quản trị, minh bạch và hiệu quả sử dụng vốn, thị trường khó có thể thu hút dòng tiền dài hạn, chất lượng cao.

Từ kinh nghiệm Nhật Bản, bài học đặt ra không nằm ở việc doanh nghiệp rời sàn nhiều hay ít, mà ở cách thị trường định nghĩa lại giá trị của niêm yết. Nâng tiêu chuẩn duy trì niêm yết, khuyến khích tái cấu trúc chủ động và đặt quyền lợi nhà đầu tư làm trung tâm – đó mới là nền tảng để xây dựng một thị trường vốn bền vững, đủ sức cạnh tranh trong chu kỳ phát triển tiếp theo.