Iran triển khai dịch vụ bảo hiểm hàng hải qua eo biển Hormuz trả bằng Bitcoin: Liệu kế hoạch này có hiệu quả?

Theo các nguồn tin, Tehran đang đề xuất bảo hiểm tàu ​​biển dựa trên Bitcoin cho eo biển Hormuz, một động thái có khả năng gây ra những lo ngại trên toàn cầu về hàng hải.

Iran đã tiến thêm một bước trong nỗ lực chính thức hóa quyền kiểm soát thực tế của mình đối với eo biển Hormuz sau khi cơ quan an ninh hàng đầu của nước này tuyên bố thành lập một cơ quan mới để quản lý tuyến đường thủy quan trọng này.

Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran ngày 18/5 cho biết cơ quan mới mang tên “Cơ quan Eo biển Vịnh Ba Tư” (PGSA) sẽ cung cấp các cập nhật theo thời gian thực về hoạt động và tình hình tại eo biển Hormuz, điểm nghẽn chiến lược nơi trung chuyển khoảng 20% lượng dầu và khí đốt toàn cầu.

Thông báo này được đưa ra 2 ngày sau khi xuất hiện thông tin Tehran đang chuẩn bị triển khai chương trình bảo hiểm dành cho các tàu đi qua eo biển Hormuz. Theo hãng tin bán chính thức Fars của Iran, nước này sẽ cung cấp bảo hiểm cho tàu thuyền hoạt động tại Hormuz và vùng Vịnh lân cận, với các khoản thanh toán được thực hiện bằng tiền mã hóa như Bitcoin.

Kể từ khi xung đột giữa Mỹ và Israel với Iran bùng phát ngày 28/2, giới chức và nghị sĩ Iran nhiều lần đề cập khả năng áp phí hoặc thu “phí an ninh” đối với tàu thuyền đi qua Hormuz. Tehran thậm chí đã thừa nhận bắt đầu thu phí từ một số tàu muốn đi qua tuyến hàng hải quan trọng này.

Iran đã đóng cửa eo biển Hormuz để trả đũa các cuộc tấn công của Mỹ và Israel, gây ra sự gián đoạn cho thị trường năng lượng toàn cầu và khiến giá nhiên liệu tăng vọt, do các tàu chở dầu hầu như không thể đi qua.

Trên phạm vi toàn cầu, ý tưởng về việc tàu thuyền phải trả bất kỳ khoản phí nào để đi qua eo biển đã bị bác bỏ hoàn toàn.

Bộ Ngoại giao Mỹ khẳng định các tuyến hàng hải quốc tế phải luôn mở cho hoạt động vận tải toàn cầu và không quốc gia nào được đơn phương áp phí quá cảnh. Trung Quốc cũng được cho là phản đối mọi động thái hạn chế tự do hàng hải tại khu vực này.

Vậy, chương trình bảo hiểm mới này là gì, và nếu nó được đưa vào thực thi thì sẽ có những tác động gì đến thương mại quốc tế?

Phương án bảo hiểm được đề xuất là gì?

Theo báo cáo của hãng tin Fars, “trang web Hormuz Safe đã bắt đầu cung cấp bảo hiểm cho hàng hóa vận chuyển bằng đường biển” đi qua eo biển này.

Theo các nguồn tin, đề xuất này sẽ cung cấp một loạt các sản phẩm bảo hiểm hàng hải và “khả năng xác minh mã hóa” cho các tàu hoạt động trong eo biển. Các giao dịch dự kiến ​​sẽ được thực hiện bằng tiền điện tử, chẳng hạn như Bitcoin.

Nguồn tin này cho biết thêm rằng chương trình này có thể mang lại hơn 10 tỷ đô la doanh thu cho Iran mỗi năm. "Hàng hóa được bảo đảm kể từ thời điểm xác nhận, với biên nhận có chữ ký được cung cấp cho chủ sở hữu", nguồn tin cho biết thêm.

Iran cho biết việc thu phí cầu đường hoặc phí quá cảnh là cách để nước này giúp chi trả cho việc sửa chữa những hư hại cần thiết sau gần sáu tuần bị Mỹ và Israel ném bom, trước đó eo biển này vẫn mở và tự do cho tất cả các tàu thuyền đi qua.

Đây có thực chất là một khoản phí cầu đường mới không?

Nhiều công ty vận chuyển có thể coi việc chào bán bảo hiểm như một hình thức phí vận chuyển khác.

Theo một báo cáo của Bloomberg hồi tháng 3, Iran đã bắt đầu thu phí quá cảnh tùy ý từ một số tàu thương mại trong những tuần đầu tiên của cuộc chiến, với số tiền thanh toán được cho là lên tới 2 triệu đô la mỗi chuyến.

Tuy nhiên, theo luật quốc tế, không được phép thu phí đối với các tàu thuyền đi qua các eo biển quốc tế hoặc vùng biển lãnh hải, theo Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển (UNCLOS).

Hệ thống bảo hiểm được đề xuất dường như định hình lại ý tưởng đó bằng cách gắn kết sự an toàn khi di chuyển và sự bảo vệ tài chính với nhau.

Thay vì gọi thẳng là phí cầu đường, Tehran dường như đang giới thiệu nó như một dịch vụ quản lý rủi ro bảo hiểm thương mại.

Theo Negar Mortazavi, nghiên cứu viên cao cấp tại Trung tâm Chính sách Quốc tế và người dẫn chương trình Iran Podcast, một trong những lý do chính mà Iran đưa ra để duy trì quyền kiểm soát eo biển là nếu bị tấn công trong một cuộc chiến tranh phi pháp khác, họ muốn có thể "sử dụng con bài tẩy này nếu cần thiết".

Ông Mortazavi nói với Al Jazeera: “Các chi tiết pháp lý vẫn đang được hoàn thiện và đàm phán ở Iran, nhưng ý tưởng chung dường như là làm cho nó dễ chấp nhận đối với cộng đồng quốc tế và tránh tình trạng ‘quốc gia bất hảo’”.

Iran có khả năng đảm bảo bảo hiểm cho tàu thuyền hay không?

Theo học giả Abdul Khalique, Iran sẽ "phải đối mặt với những trở ngại nghiêm trọng về tài chính, pháp lý và hoạt động" nếu thực hiện kế hoạch như vậy.

Ông Khalique, người đứng đầu Trung tâm Hàng hải thuộc Đại học Liverpool John Moores, nói với Al Jazeera: “Bảo hiểm hàng hải đòi hỏi nguồn dự trữ lớn và sự hỗ trợ tái bảo hiểm quốc tế để bù đắp những tổn thất thảm khốc, thế nhưng các lệnh trừng phạt lại hạn chế nghiêm trọng khả năng tiếp cận thị trường tài chính và bảo hiểm toàn cầu của Iran”.

“Nếu không có bảo hiểm tái bảo hiểm đáng tin cậy, chủ tàu có thể nghi ngờ liệu các yêu cầu bồi thường có thực sự được thanh toán sau các tai nạn, sự cố tràn dầu hoặc tịch thu tàu hay không. Các cơ quan quản lý hàng hải quốc tế và các cảng cũng có thể từ chối các giấy chứng nhận do Iran cấp, ngăn cản các tàu được bảo hiểm cập cảng hoặc nhận được tài chính.”

Ông cho rằng việc thanh toán bằng Bitcoin sẽ tạo ra một thách thức khác cho Tehran.

“Nhiều chính phủ liên hệ các giao dịch tiền điện tử với việc né tránh lệnh trừng phạt và rủi ro rửa tiền. Các mối đe dọa an ninh mạng, sự công nhận hạn chế trên toàn cầu và căng thẳng địa chính trị ở vùng Vịnh sẽ càng làm suy yếu niềm tin vào chương trình này.”

Nỗ lực của Iran cũng có thể gặp phải trở ngại về địa lý. Kể từ ngày 13 tháng 4, Mỹ đã thực hiện phong tỏa hải quân đối với tất cả các tàu thuyền đến hoặc đi từ các cảng của Iran. Hiện chưa rõ liệu Mỹ có cho phép các tàu đã trả tiền bảo hiểm cho Iran đi qua hay không – ngay cả khi Tehran cho phép.

Vậy còn các công ty bảo hiểm hàng hải thông thường thì sao?

Kể từ khi cuộc chiến bắt đầu hơn hai tháng rưỡi trước, các công ty bảo hiểm hàng hải toàn cầu đã tăng mạnh phí bảo hiểm rủi ro chiến tranh đối với các tàu đi vào vùng Vịnh.

Vào tháng 3, chi phí bảo hiểm cho các tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz đã tăng gấp năm lần chỉ vài ngày sau các cuộc tấn công đầu tiên của Mỹ và Israel vào Iran.

Một số công ty bảo hiểm hàng đầu, bao gồm Gard, Skuld, NorthStandard và American Club, đã tuyên bố chỉ vài ngày sau khi chiến tranh bắt đầu rằng họ sẽ hủy bỏ bảo hiểm rủi ro chiến tranh cho các tàu hoạt động trong khu vực Vịnh.

Một số công ty bảo hiểm sau đó đã tái gia nhập thị trường với sự hỗ trợ của chính phủ. Công ty bảo hiểm Chubb đã tham gia chương trình tái bảo hiểm hàng hải trị giá 20 tỷ đô la do Mỹ hỗ trợ nhằm khôi phục hoạt động vận tải thương mại qua eo biển Hormuz, cung cấp bảo hiểm rủi ro chiến tranh cho thân tàu, hàng hóa và trách nhiệm pháp lý.

Tuy nhiên, các công ty vận tải biển vẫn tỏ ra thận trọng. Một số nhà khai thác tiếp tục tránh các tuyến đường vùng Vịnh, viện dẫn rủi ro về an toàn cho thủy thủ đoàn và lo ngại về các vụ tấn công và bắt giữ tàu.

Vấn đề càng trở nên phức tạp hơn khi Hoa Kỳ cảnh báo các công ty rằng việc trả tiền cho Iran để được đi qua eo biển Hormuz an toàn có thể khiến họ phải chịu lệnh trừng phạt.

Các quốc gia có khả năng sẽ phản ứng như thế nào trước điều này?

Cho đến nay, chưa có quốc gia hay công ty vận tải biển nào tuyên bố liệu họ có chấp nhận lời đề nghị của Iran nếu nước này bắt đầu cung cấp bảo hiểm cho việc đi qua eo biển chiến lược này hay không.

Tháng này, Mỹ và Trung Quốc tuyên bố rằng không quốc gia nào được phép áp đặt phí cầu đường đối với việc quá cảnh qua eo biển này.

Sau cuộc gặp giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump và người đồng cấp Trung Quốc, Tập Cận Bình, Nhà Trắng cho biết ông Tập đã “làm rõ lập trường phản đối của Trung Quốc đối với việc quân sự hóa eo biển và bất kỳ nỗ lực nào nhằm thu phí sử dụng eo biển”, một tuyên bố mà Bắc Kinh vẫn chưa bác bỏ.

Tổng thư ký Liên hợp quốc Antonio Guterres đã kêu gọi mở cửa ngay lập tức tuyến đường này, đồng thời yêu cầu không thu phí và "không phân biệt đối xử".

Theo học giả Khalique, việc chấp nhận kế hoạch bảo hiểm của Iran đối với eo biển Hormuz, nếu có, có khả năng sẽ "hạn chế và mang tính chọn lọc cao".

Ông nói: “Các quốc gia vốn đã cảnh giác với các lệnh trừng phạt của phương Tây, chẳng hạn như Trung Quốc hoặc một số quốc gia thương mại nhỏ hơn, có thể xem xét mua bảo hiểm của Iran nếu điều đó giúp giảm chi phí hoặc đảm bảo việc đi lại qua eo biển Hormuz”.

Tuy nhiên, ông Khalique cho rằng hầu hết các cường quốc hàng hải và các công ty vận tải biển khó có thể chấp thuận điều này. Ông nói thêm: “Bảo hiểm phụ thuộc vào sự tin tưởng, khả năng thực thi và các tiêu chuẩn pháp lý được quốc tế công nhận”.

“Hầu hết các cảng, ngân hàng và chủ tàu đều dựa vào các công ty bảo hiểm lâu đời có liên kết với London, châu Âu hoặc châu Á. Do đó, kế hoạch này có thể chỉ thu hút những người tham gia thuộc phân khúc nhỏ hoặc có liên kết chính trị.”