Góc nhìn từ thế chế tài chính: Vì sao bom nợ Trung Quốc phải nổ và không thể vãn hồi?

Một việc các phân tích viên hay bỏ qua khi so sánh và tham chiếu với các thị trường khác là tìm hiểu kỹ tính đồng đẳng về định nghĩa.

Việc này thật sự khó, vì với giới hạn thời gian, và không phải là người làm trong ngành thì để có nguồn lực bóc tách sự khác nhau của 1 định nghĩa không phải việc đơn giản.

Lại phải share 1 bài quá hay từ chị Hà là ví dụ điển hình của việc phân loại nợ xấu của 2 nước tưởng chừng có nhiều điểm giống nhau, hóa ra lại có những kết quả rất khác biệt.

==

Mình bước vào nghề giám sát tài chính được gần 15 năm. Đây là bước ngoặt cuộc đời mà mình hết sức trân quý. Những gì học được ở nơi này, những gì làm được vượt xa cả tưởng tượng của mình trước khi bước chân vào tổ chức này. Trong những ngày cuối cùng chờ đợi Uỷ ban Giám sát tài chính quốc gia đóng cửa và được phân về một nơi nào đó, mình chia sẻ câu chuyện về nợ Trung Quốc từ góc nhìn của dân làm giám sát. Công việc đầu tiên ở UB của mình là giám sát lĩnh vực ngân hàng, mò vào từng định khoản cấp 3, 4 để hiểu kỹ hơn về nó.

Với nợ tại các ngân hàng Trung Quốc, vì sao nó xấu? Vì nợ xấu của Trung quốc không giống nợ xấu ở Việt Nam. Theo Quy tắc phân loại rủi ro mới mà NHTW Trung Quốc (PBoC) ban hành vào tháng 2/2023 thì các NHTM ở TRung Quốc sẽ phân loại nợ theo rủi ro, giống Việt Nam làm từ 2013 và giống hướng dẫn của Basel từ 31/12/2025 (tức là cuối năm nay). Chưa biết các NHTM ở Trung Quốc có đủ sức mà vừa chống đỡ nợ xấu từ BĐS và từ tình trạng dư cung giảm phát hiện tại vừa có thể phân loại nợ theo chuẩn mà Việt Nam đã áp dụng hơn 10 năm hay không???

TRUNG QUỐC PHÂN LOẠI NỢ THEO CÁCH NÀO? (TRƯỚC 1/7/2023)?

Theo tài sản đảm bảo chứ không phải theo rủi ro. Với các bạn ngoài ngành, mình giải thích kỹ một chút.

Phân loại theo tài sản đảm bảo tức là NHTM ở Trung Quốc cho vay như tiệm cầm đồ thôi, tài sản đảm bảo toàn BĐS. Nếu khách hàng A không trả nợ cho NHTM suốt 3 tháng rồi nhưng tự NHTM định giá BĐS đó có giá trị đủ để bao phủ nợ gốc + lãi + lãi phạt thì NHTM vẫn tự phân loại nợ của khách hàng A này là NHÓM 1 (nhóm nợ tốt, không vấn đề gì).

Còn phân loại theo rủi ro tức là: (i) khi khách hàng A không chậm trả nợ bao nhiêu ngày thì phân loại tương ứng vào nợ nhóm đó (có 5 nhóm nợ cả thẩy, nhóm 5 là có nguy cơ không thể thu hồi rồi); (ii) trong trường hợp khách hàng A có nợ tại 2 -3 ngân hàng khác nữa, thì dù ở các ngân hàng kia, khách hàng A không chậm nợ ngày nào, nhưng vì "dựa trên rủi ro", toàn bộ nợ của khách hàng A vẫn hạch toán theo nhóm nợ xấu nhất đã bị phát sinh trên hệ thống.

Trung Quốc (trước 1/7/2023): Phân loại nợ theo tài sản. Hiện các NHTM của họ đang phải phân loại theo rủi ro cho các khoản nợ mới phát sinh và sẽ chuyển dần phân loại theo rủi ro cho mọi khoản nợ trước 31/12/2025. Đây là lý do, nợ xấu TQ trước kia toàn dưới 2% so với tổng dư nợ, hiện mới nhích lên mức 3,6% thôi. Còn đẹp hơn nợ xấu ở VN nhiều.

Việt Nam: Phân loại nợ theo rủi ro từ năm 2013 rồi. Để phân loại nợ như vậy, chúng ta phải chịu phẫu thuật lớn, VAMC ôm hết nợ xấu cũ trước, rồi thực hành phân loại theo quy định mới.

Vậy, nếu TQ phân loại nợ theo chuẩn thế giới và Việt Nam hiện nay thì nợ xấu của TQ là bao nhiêu? Năm 2017, mình tính toán với các chuyên gia IMF rằng nợ xấu chiếm 25-30% tổng dư nợ ngân hàng ở TQ, không phải 1,6% (như số thống kê khi đó). Các chuyên gia ở IMF nói họ đồng tình với mình. Một bạn ở PBOC khi đó cũng muốn cãi lại, nhưng khi mình so sách cách hạch toán nợ quá lỗi thời thì bạn ấy tủm tỉm cười thôi. Gần đây, năm 2022 -2023, các chuyên gia nói trên Reuters và Bloomberg rằng nợ xấu ở TQ phải gấp 15 lần số báo cáo. Như vậy, so với ước tính của mình 5 năm trước đó không khác là bao.

VÌ SAO NHTM TQ LẠI CHỈ PHỤC VỤ KHỐI NHÀ NƯỚC?

Nhưng NHTM của TQ, từ địa phương tới 6 lớn 12 nhỏ ở trung ương (ám chỉ 18 NHTM lớn cấp TW) đều 100% là NHTM nhà nước sở hữu. Bề ngoài là cổ phần, cổ phần của họ lại nắm giữ 90-99% bởi các DNNN và Quỹ đầu tư của nhà nước. Do vây, chính quyền địa phương lại chính là nơi bổ nhiệm các CEO của NHTM địa phương. Giờ các bạn đã hiểu vì sao CQĐP lại nợ ngập đầu, nợ của CQĐP toàn do NHTM nắm (họ mua trái phiếu do địa phương phát hành).

Nhưng chưa hết. Các trái phiếu đô thị mà NHTM "buộc phải" mua của CQĐP (sếp của họ mà) và của các DNNN địa phương (là phương tiện nợ của CQĐP mà) được các NHTM này trộn lại, chia nhỏ ra, bán ra cho công chúng, gọi là các sản phẩm tài chính quản lý tài sản (nghe phức tạp hoá nhỉ). Vụ trộn sản phẩm nợ lại với nhau, chia nhỏ ra bán thì Trung Quốc học Mỹ. Nhưng học được 1 nửa thôi. Còn vụ NHTM bán TPDN BĐS thì VN học TQ mấy năm qua, cũng học một nửa thôi, hiện bị tuýt còi dừng rồi, nhưng hệ luỵ vẫn lớn lắm.

Như vậy, các bạn cứ hình dung, một đô thị ma ở TQ được sinh ra thì nguồn vốn của nó tới 80% là từ NHTM ở địa phương đó. NHTM tài trợ cho CQĐP và các doanh nghiệp mà chính quyền chỉ định tiền (qua mua TPDN) để làm đường, cầu cống, điện,... NHTM cũng tài trợ tiền cho doanh nghiệp phát triển BĐS để xây nhà, cho người dân vay tiền để mua nhà dự án đó.

Nhưng kỳ diệu là tỷ lệ nợ xấu ở TQ vẫn thấp dù số nhà ma chứa toàn bộ nước Đức vào ở (theo một bài báo trên Bloomberg hồi năm 2022). Đó là nhờ cách hạch toán nợ xấu kỳ diệu ở trên.

Nhưng cách hạch toán, dù kỳ diệu, vẫn là kỹ thuật sổ sách. Nợ thì chình ình ra đấy. Nhà ở thành phố cấp 1 còn có người ở, thành phố cấp 3, cấp 4 lấy đâu là dân cư mà ở? Di dân đi tìm việc hết ở miền duyên hải và hai bờ sông Dương Tử, Hoàng Hà rồi.

Khi giá nhà giảm thê thảm, tới 32 tháng liên tiếp (theo Trading Economics) thì nợ xấu phải phình ra chứ? Nhưng các NHTM ở TQ có thể bán nợ xấu cho 4 Tổng công ty AMC của TQ ôm (cái này giống VAMC của mình). Nhưng các bạn AMC TQ thì nhanh nhẹn lắm, các bạn ấy trộn nợ xấu lại, chia nhỏ và bán ra công chúng. À, một bác CEO của một trong 4 AMC này bị tử hình hồi 2021 (cách đây 3 năm), nhà nước phải rót 6,6 tỷ USD giải cứu cái AMC này hồi đó.

Nhà ở TQ dư cung hàng thập kỷ, họ không ngừng xây nhà, đẩy giá và tiếp tục khuyến khích đầu cơ để BĐS tăng trưởng. Vì BĐS ngừng tăng, hệ thống tài chính của TQ sẽ tới hồi kết như chúng ta đang chứng kiến !

ZOMBIES HIỆN THÂN

BĐS ngừng tăng, doanh nghiệp zombie sẽ hiện thân (như Evegrande, Country Garden,...), NHTM phải hạch toán nợ lại... Vì thế, tìm chủ nợ mới cho các sản phẩm BĐS dư cung, chưa ai mua là rất quan trọng. Điều đáng buồn là Việt Nam cũng đang tìm chủ nợ mới, lại còn yêu cầu phải trẻ dưới 35 tuổi cho các dự án BĐS. Tồn kho BĐS ở Việt Nam đã cao nhất trong 20 năm qua. Đây là dấu hiệu khởi đầu, nhưng có nét hao hao TQ rồi. Nếu dòng tiền lần này không đi đúng vào nguồn cung còn thiếu, không đi vào cung BĐS tạo ra VA như KCN, Logistic... thì chúng ta ..nên nhìn lại TQ để nhắc nhở mình. Không vui đâu.

Đây cũng là lý do mà để ngăn sự sụp đổ của các zombie BĐS tư nhân, TQ quốc hữu hoá các doanh nghiệp này. Rót tiền vào dự án dang dở để hoàn thành và thúc đẩy người mua nhà đầu cơ. Nhưng cách làm này chỉ kéo dài cơn hấp hối thêm 2-3 năm. Hiện giờ, các DNNN về BĐS đang bắt đầu có dấu hiệu cần tiếp oxy.

Với thể chế tài chính như vậy, cách làm như vậy, thì zombies sẽ không chỉ là doanh nghiệp bđs. Các bạn có nghĩ, rất nhiều, rất nhiều NHTM ở TQ đã trở thành zombies? Tháng 6/2024 mới đây, 40 NHTM nông thôn của TQ đã biến mất, các NHTM lớn phải sáp nhập nhóm này. Ít nhất cái nhóm NHTM này chính là zombies. Bác nào ôm nhóm này không khéo lại thành zombies luôn. Đây là lý do TQ bơm tiền qua cắt giảm RRR (dự trữ bắt buộc của NHTM tại PBOC) không ngừng nghỉ. Nhưng RRR của họ dù còn rất cao (4,5% -5%) nhưng cũng không thể cắt mãi, đến lúc cũng cạn tiền chứ. Cạn tiền thì zombies tài chính lộ diện. Lúc này game kết thúc. Xoá sổ làm lại là chắc chắn.

Với dân cư teo tóp, thất nghiệp và dư cung, không gì có thể vẫn hồi khối nợ này.

Có bạn nhận định, TQ đang sáng lên nhờ công nghệ AI. Từ góc nhìn của mình, AI ở TQ ấy, là để phục vụ TQ thôi vì họ cần tường lửa cho các mục đích an ninh và chính trị của họ. Còn nữa, nếu bạn thấy chứng khoán TQ khởi sắc và bạn nghĩ đó là nhờ AI thì bạn chưa đọc hết chính sách của TQ rồi: PBOC đang repo bằng chính các chứng khoán mà các công ty chứng khoán đang kinh doanh để công ty chứng khoán, quỹ đầu tư có tiền quay trở lại thị trường. Cái này là chính sách bơm thổi phi thị trường và vô cùng rủi ro. Không vui đâ.