Gỡ nút thắt lớn nhất: Chấm dứt tư duy "không quản được thì cấm"

Việc bỏ tư duy quan không được thì cấm mang ý nghĩa đặc biệt, bảo đảm cho sự tự do hành động để sáng tạo, phát triển và tìm kiếm hạnh phúc. Cơ quan nhà nước cần hướng dẫn, hỗ trợ và tạo điều kiện, không mang lại sự cản trở hay hạn chế tự do và quyền lợi của người dân, tổ chức và doanh nghiệp.

Luật sư Nguyễn Tiến Lập, trọng tài viên Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam, nhấn mạnh rằng để thúc đẩy cải cách thể chế, cần dứt khoát từ bỏ tư duy "không quản được thì cấm".

Phát biểu trước Quốc hội, Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh một trong những định hướng quan trọng là "dứt khoát phải bỏ tư duy không quản được thì cấm", đồng thời đẩy mạnh cải cách thể chế nhằm tạo môi trường kinh doanh thông thoáng.

Trong bối cảnh đất nước đang chuyển mình, việc loại bỏ tư duy này không còn là lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu tất yếu. Đây cũng là một phần trong nỗ lực cải cách thể chế, thúc đẩy môi trường đầu tư và kinh doanh phát triển lành mạnh.

Xoay quanh vấn đề này, chúng tôi đã có cuộc trao đổi với Luật sư Nguyễn Tiến Lập – thành viên Văn phòng Luật sư NHQuang và Cộng sự, trọng tài viên Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam.

Thể chế bị xem là "điểm nghẽn của điểm nghẽn". Ông đánh giá thế nào về nhận định này?

Luật sư Nguyễn Tiến Lập: Thể chế ở đây có thể hiểu gồm ba yếu tố chính: chính sách, pháp luật và bộ máy quản lý nhà nước. Quan điểm của Tổng Bí thư Tô Lâm về cải cách thể chế nhận được sự quan tâm sâu rộng bởi trước đó, dù chúng ta đã nhiều lần đề cập đến những bất cập của thể chế, nhưng chưa thực sự chạm đến gốc rễ vấn đề.

Khi một mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội không đạt được, chúng ta thường viện dẫn các yếu tố khách quan, thay vì nhìn vào những hạn chế trong chính sách và cách thức quản lý. Trong khi đó, thể chế do con người tạo ra, nên chính chúng ta phải chủ động tháo gỡ.

Nói thể chế là "điểm nghẽn của điểm nghẽn" không có nghĩa là phủ nhận yếu tố khách quan, nhưng để giải quyết vấn đề, không thể chỉ trông chờ vào điều kiện bên ngoài. Cơ quan quản lý nhà nước cần chủ động rà soát những bất cập trong bộ máy của mình, từ đó tìm ra nguyên nhân và trách nhiệm để thực hiện cải cách.

Quan điểm của Tổng Bí thư thể hiện cách tiếp cận khoa học và biện chứng. Nhưng cần hiểu rằng, xử lý một điểm nghẽn thông thường đã khó, thì tháo gỡ "điểm nghẽn của điểm nghẽn" lại càng thách thức hơn, bởi nó liên quan đến toàn bộ thiết kế thể chế. Quan trọng hơn, đó còn là bài toán về tâm lý: nhận ra sai lầm, dám thừa nhận và quyết tâm sửa chữa.

Tôi hoàn toàn đồng tình với Tổng Bí thư khi nhấn mạnh rằng đây không chỉ là một cuộc cải cách mà là một cuộc cách mạng. Và trong tiến trình này, việc từ bỏ tư duy "không quản được thì cấm" cần được xem là kim chỉ nam.

Vì sao việc từ bỏ tư duy này lại mang tính then chốt trong cải cách thể chế?

Luật sư Nguyễn Tiến Lập: Trong quản trị quốc gia bằng pháp luật, một số lĩnh vực tất nhiên cần có những quy định cấm nhất định. Tuy nhiên, điều quan trọng là cách thức quản lý.

Những điều bị pháp luật nghiêm cấm không khó kiểm soát, vì chỉ cần giao cho một số cơ quan chức năng theo dõi, xử lý. Nhưng tư duy "không quản được thì cấm" lại là vấn đề nghiêm trọng hơn, bởi nó bóp nghẹt sự sáng tạo, hạn chế quyền tự do kinh doanh và làm cản trở sự phát triển chung.

Vai trò của nhà nước không phải chỉ là kiểm soát, mà còn phải định hướng, hỗ trợ và tạo điều kiện để người dân, doanh nghiệp có không gian phát triển. Nếu cơ quan quản lý thay vì tháo gỡ khó khăn lại chọn cách "cấm" thì đó là dấu hiệu của sự bất lực trong điều hành.

Thực tế, tình trạng này đã tồn tại dai dẳng. Tổng Bí thư không chỉ chỉ ra vấn đề mà còn khẳng định đã đến lúc phải thay đổi, nếu muốn đất nước bứt phá, theo kịp các nền kinh tế phát triển.

Theo ông, đâu là căn nguyên của thực trạng này?

Luật sư Nguyễn Tiến Lập: Có hai nguyên nhân chính.

Thứ nhất, do hạn chế về trình độ, nhận thức và kỹ năng quản trị của một bộ phận cán bộ, khiến họ vô tình tạo ra các rào cản thể chế.

Thứ hai, trong một số trường hợp, việc tạo ra các điểm nghẽn này xuất phát từ động cơ cá nhân – nhằm củng cố quyền lực hoặc trục lợi. Khi cơ quan quản lý cố tình làm khó doanh nghiệp và người dân, thì động lực phát triển chung bị triệt tiêu.

Vậy, làm thế nào để thay đổi thực trạng này?

Luật sư Nguyễn Tiến Lập: Tôi cho rằng, giải pháp không nằm ở tuyên truyền hay giáo dục đơn thuần, mà phải tập trung vào cải cách thể chế, cụ thể là nâng cao vai trò của các cơ quan tư pháp.

Cần bảo đảm cho các tổ chức, cá nhân và doanh nghiệp có niềm tin vào pháp luật, đồng thời tạo điều kiện để họ có thể chủ động tìm kiếm công lý khi quyền lợi bị xâm phạm. Đây chính là nền tảng của thể chế pháp quyền.

Ông có đề xuất hay khuyến nghị gì cho công cuộc cải cách này?

Luật sư Nguyễn Tiến Lập: Tôi tin rằng các cơ quan Đảng và Nhà nước đang đi đúng hướng, với bước khởi đầu là tinh gọn bộ máy. Dù đây là quá trình không dễ dàng, tốn nhiều nguồn lực, nhưng chắc chắn phải làm.

Nếu có một đề xuất, tôi mong muốn chúng ta kiên trì theo đuổi con đường đã chọn, đồng thời đặc biệt chú trọng cải cách hệ thống tư pháp và tăng cường năng lực của các thiết chế hỗ trợ pháp luật, như luật sư và trợ giúp pháp lý.

Điều này không chỉ giúp đảm bảo quyền lợi của người dân và doanh nghiệp, mà còn tạo ra một môi trường pháp lý minh bạch, công bằng – yếu tố quan trọng để thúc đẩy sự phát triển bền vững của nền kinh tế.

Xin cảm ơn ông về cuộc trao đổi này!