EVN đề xuất tạm dừng thị trường điện cạnh tranh

Việc chuyển từ cơ chế thị trường sang huy động tập trung bằng mệnh lệnh hành chính có thể là chiếc phao cứu sinh cho EVN trong ngắn hạn, nhưng lại đẩy các doanh nghiệp thủy điện và nhiệt điện vào một cuộc chơi thiếu minh bạch.

Biến động địa chính trị khiến giá LNG và than nhập khẩu tăng mạnh, kéo chi phí phát điện lên mức khó kiểm soát. Trong bối cảnh đó, cơ chế thị trường phát điện cạnh tranh (CGM) bộc lộ hạn chế khi nhiều nhà máy phải chào giá thấp hơn chi phí thực tế.

Việc huy động theo tín hiệu thị trường vì thế không còn phản ánh đúng cấu trúc chi phí, buộc hệ thống phải can thiệp hành chính nhiều hơn để đảm bảo vận hành ổn định.

Đề xuất “đóng băng” CGM

Trước sức ép này, EVN đề xuất tạm dừng CGM, chuyển sang cơ chế huy động tập trung. Toàn bộ sản lượng điện sẽ được thanh toán theo hợp đồng mua bán điện (PPA), qua đó cho phép các nhà máy chuyển tải chi phí đầu vào và duy trì nguồn cung nhiên liệu.

Lập luận cốt lõi nằm ở mục tiêu đảm bảo an ninh điện, đặc biệt khi một số đơn vị phát điện không còn mặn mà vận hành nếu tiếp tục bán dưới giá thành.

Cảnh báo từ cơ quan quản lý

Tuy nhiên, cơ quan quản lý cho rằng đề xuất này chưa đủ cơ sở, khi các đánh giá tác động vẫn còn hạn chế.

Quan điểm được nhấn mạnh là CGM vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc phát tín hiệu giá và tối ưu chi phí toàn hệ thống. Cơ chế này ưu tiên các nguồn điện giá rẻ, đồng thời hạn chế việc phụ thuộc quá mức vào nhiên liệu nhập khẩu đắt đỏ.

Đáng chú ý, việc tạm dừng CGM có thể làm gián đoạn cơ chế thanh toán theo PPA và gây xói mòn niềm tin của nhà đầu tư – yếu tố then chốt với một ngành đòi hỏi vốn lớn và dài hạn.

Doanh nghiệp điện sẽ chịu tác động ra sao?

Nếu CGM bị tạm dừng, bức tranh lợi ích sẽ phân hóa rõ rệt.

Nhóm điện khí và LNG có thể hưởng lợi khi được thanh toán theo PPA, giúp giảm áp lực chi phí và cải thiện dòng tiền. Nhiệt điện than được đánh giá trung tính, khi lợi ích từ giá bán có thể bị triệt tiêu bởi biến động sản lượng.

Trong khi đó, thủy điện có thể chịu tác động kém tích cực hơn do mất đi cơ hội hưởng lợi từ giá thị trường ở phần sản lượng ngoài hợp đồng.

Một số doanh nghiệp điện khí được kỳ vọng cải thiện biên lợi nhuận nếu cơ chế mới được áp dụng, trong khi các doanh nghiệp phụ thuộc vào giá thị trường sẽ đối mặt với dư địa tăng trưởng thu hẹp.

Giải pháp trung dung: giữ thị trường, tăng linh hoạt

Thay vì “dừng cuộc chơi”, phương án được đề xuất là duy trì CGM nhưng điều chỉnh linh hoạt hơn: cập nhật giá nhiên liệu thường xuyên, nới trần giá chào, tối ưu cơ chế huy động và cho phép hoán đổi nguồn nhiên liệu.

Cách tiếp cận này nhằm giữ được kỷ luật thị trường, đồng thời giảm bớt độ lệch giữa giá điện và chi phí thực tế.

Khả năng xảy ra không cao

Thực tế cho thấy CGM hiếm khi bị tạm dừng, và chỉ trong những tình huống đặc biệt. Nguy cơ này hiện được đánh giá thấp, trừ khi xuất hiện rủi ro thiếu điện nghiêm trọng.

Điều đó đồng nghĩa, bài toán lớn nhất không nằm ở việc “dừng hay không”, mà là làm thế nào để thị trường điện đủ linh hoạt trước cú sốc chi phí mà vẫn giữ được niềm tin dài hạn.