ESOP: "Đòn bẩy" cổ phiếu hay áp lực tài chính?

Nhiều doanh nghiệp, ngân hàng và công ty chứng khoán đang ồ ạt phát hành cổ phiếu ESOP nhằm giữ chân nhân sự và gắn lợi ích người lao động với kết quả kinh doanh. Tuy nhiên, làn sóng "mưa ESOP" này cũng dấy lên lo ngại về chi phí ẩn, pha loãng cổ phần và rủi ro giảm giá cổ phiếu trong dài hạn.

Cổ phiếu ESOP đang được vẽ nên như "liều thuốc giữ chân nhân tài" tại nhiều kỳ đại hội cổ đông. Thế nhưng, sau lớp vỏ hào nhoáng đó là những băn khoăn âm ỉ: liệu đây là phần thưởng cho người làm thuê, hay cái giá mà cổ đông âm thầm phải trả?

ESOP: Cơn mưa cổ phiếu và cái giá cổ đông phải trả

Cuối tháng 5/2025, đại hội đồng cổ đông của “vua tôm giống” Thủy sản Việt Úc khép lại với tất cả tờ trình được thông qua. Tuy nhiên, trái ngược với tỷ lệ tán thành gần như tuyệt đối cho các nội dung kinh doanh, đề xuất liên quan đến lợi ích nội bộ – đặc biệt là chính sách thưởng cho ban điều hành và phát hành cổ phiếu ESOP – lại nhận nhiều cái lắc đầu dè dặt từ phía cổ đông.

Cụ thể, Thủy sản Việt Úc đã thông qua đề xuất thưởng cho ban điều hành 50% phần lợi nhuận vượt mục tiêu sau thuế (không bao gồm thu nhập từ chuyển nhượng dự án). Tỷ lệ ủng hộ chỉ đạt 80,3% – thấp nhất trong toàn bộ các nội dung biểu quyết. Đồng thời, công ty phê duyệt phát hành cổ phiếu ESOP với mức giá không thấp hơn mệnh giá, tỷ lệ 0,5% nếu hoàn thành kế hoạch và nâng lên 1% nếu vượt chỉ tiêu lợi nhuận.

Việt Úc không đơn độc trong “trào lưu” ESOP. Hàng loạt doanh nghiệp từ ngân hàng tới chứng khoán đang nối đuôi nhau đẩy mạnh phát hành cổ phiếu ưu đãi cho người lao động. Có nơi định giá cổ phiếu ESOP thấp hơn thị giá, thậm chí phát hành 0 đồng kèm thời hạn khóa lên đến 5 năm. Nam Á Bank, chẳng hạn, dự kiến tung ra 85 triệu cổ phiếu ESOP – chạm trần 5% theo luật – như một phần trong chiến lược tăng vốn đến năm 2030.

Ở nhóm ngân hàng tư nhân, Techcombank đang chuẩn bị năm thứ 5 liên tiếp phát hành ESOP với quy mô hơn 21 triệu cổ phiếu trong năm 2025. VIB theo sát với kế hoạch 7,8 triệu cổ phiếu. Trong khi đó, SSI đã ba năm liên tục phát hành 10 triệu cổ phiếu ESOP, còn Vietcap đưa ra mức giá “siêu rẻ” 12.000 đồng/cổ phiếu – bằng một phần ba thị giá thị trường.

Một số công ty chứng khoán như DNSE còn đi xa hơn khi phát hành ESOP không thu tiền, chỉ yêu cầu khóa lệnh chuyển nhượng từ 1 đến 5 năm. Trong năm nay, công ty này dự kiến phát hành 12,3 triệu cổ phiếu thưởng – bao gồm cả phần kế hoạch bị “treo” năm ngoái do thị trường biến động.

ESOP: Chi phí hay chiêu đãi?

Lý giải cho việc hào phóng phát hành cổ phiếu thưởng, bà Phạm Thị Thanh Hoa – CEO DNSE – cho rằng đây là cách để tăng mức độ gắn bó, thu hút nhân sự chất lượng cao và tạo hình ảnh nhân văn cho doanh nghiệp. Trên giấy tờ, ý tưởng này đẹp đẽ và dễ được “thông qua” với tỷ lệ gần như tuyệt đối, như đã xảy ra tại DNSE.

Tuy nhiên, không phải cổ đông nào cũng sẵn lòng với sự hào phóng này. Tại Vietcap, Tổng giám đốc Tô Hải thừa nhận đã phải “chiết khấu” thêm 10–20% khi xây dựng phương án ESOP để làm hài lòng nhà đầu tư. Và đó là sự thỏa hiệp cần thiết, bởi cổ đông không dễ chấp nhận khi quyền lợi của họ bị pha loãng còn giá cổ phiếu đối mặt áp lực bán ra từ chính người nội bộ.

Thực tế, đã có tiền lệ cho những cảnh báo này. Năm 2023, CTCP Đầu tư LDG buộc phải hủy phát hành ESOP vì giá cổ phiếu lao dốc và doanh nghiệp gặp khó chồng khó.

Sắp tới, khi Việt Nam chuyển sang áp dụng Chuẩn mực Báo cáo Tài chính Quốc tế (IFRS) theo Quyết định 345/QĐ-BTC, các khoản thưởng ESOP sẽ không còn là “ẩn số” trên sổ sách. IFRS yêu cầu doanh nghiệp phải ghi nhận chi phí tương ứng với giá trị hợp lý của cổ phiếu ESOP tại thời điểm trao quyền – đồng nghĩa lợi nhuận doanh nghiệp sẽ chịu tác động trực tiếp.

Và khi ESOP không còn là "chi phí vô hình", câu hỏi lớn hơn đặt ra: doanh nghiệp đang đầu tư vào nhân tài, hay dùng cổ phần của cổ đông để chiêu đãi nội bộ?