Dòng tiền xoay trục giữa địa chấn chính trị

Dưới căng thẳng địa chính trị và chiến tranh thương mại, dòng vốn FDI toàn cầu năm 2024 tiếp tục sụt giảm, tập trung chủ yếu vào Mỹ và một số ít quốc gia, trong khi châu Âu và Trung Quốc mất dần sức hút. Công nghiệp số lên ngôi, nhưng đầu tư vào hạ tầng và năng lượng suy yếu, đặt ra thách thức lớn cho phát triển bền vững.

Căng thẳng địa chính trị và chiến tranh thương mại không còn là nguy cơ tiềm ẩn, mà đã bắt đầu tái định hình rõ rệt dòng chảy vốn toàn cầu – buộc các nhà đầu tư phải nhìn lại chiến lược phân bổ tài sản trong một thế giới đầy biến động.

Trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị và chiến tranh thương mại ngày càng leo thang, dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) toàn cầu đang chứng kiến những dịch chuyển mạnh mẽ, phản ánh một trật tự đầu tư mới đang dần hình thành. Theo Les Echos (Pháp) và số liệu mới nhất từ UNCTAD, năm 2024, Mỹ nổi lên như điểm đến hàng đầu, trong khi Trung Quốc và châu Âu đồng loạt tụt hạng, đánh dấu sự phân hóa ngày càng rõ nét giữa các khu vực.

FDI toàn cầu giảm 11% trong năm 2024, xuống còn 1.493 tỷ USD, so với 1.673 tỷ USD năm trước. Đặc biệt, dòng vốn dành cho các dự án quốc tế – yếu tố thiết yếu cho phát triển hạ tầng – sụt giảm tới 26%, trong khi các thương vụ M&A xuyên biên giới vẫn ở dưới mức trung bình dài hạn. Tổng Thư ký UNCTAD, bà Rebeca Grynspan, cảnh báo: đây không còn là dao động nhất thời, mà là xu hướng mang tính cấu trúc. Doanh nghiệp toàn cầu đang ưu tiên rót vốn vào nội địa hoặc những nước đồng minh, nhằm đối phó rủi ro chính trị, kiểm soát FDI chặt chẽ hơn và sự bất định ngày càng lan rộng.

Trong “ván cờ” mới này, Mỹ trở thành người thắng thế rõ rệt: thu hút 279 tỷ USD FDI, tăng gần 20% so với 2023. “Xứ Cờ Hoa” không chỉ là quốc gia dẫn đầu về dòng vốn, mà còn là nơi ghi nhận 2.460 nhà máy mới và 277 dự án quốc tế được cấp vốn, bất chấp việc thành quả này diễn ra dưới thời Tổng thống Biden – nhưng có thể khiến ông Donald Trump tự hào trong mùa vận động tranh cử.

Trái lại, châu Âu và Trung Quốc rơi vào thế phòng thủ. FDI vào châu Âu giảm gần 60%, chỉ còn 220 tỷ USD; trong đó, Pháp giảm 20% (xuống 34 tỷ USD), còn Đức rơi khỏi top 20 quốc gia hút vốn FDI nhiều nhất. Trung Quốc cũng chứng kiến năm thứ hai liên tiếp dòng vốn lao dốc, chỉ còn 116 tỷ USD, giảm 29%.

Ngược dòng xu hướng, ASEAN ghi nhận mức tăng trưởng FDI ấn tượng 10%, đạt kỷ lục 225 tỷ USD – minh chứng cho sức hấp dẫn ngày càng lớn của khu vực này trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Việt Nam góp mặt trong nhóm 10 quốc gia hút dòng vốn lớn nhất cho các dự án công nghiệp số cùng với Ấn Độ, Malaysia, Indonesia, Singapore, Mexico, Brazil, Saudi Arabia, Thái Lan và Trung Quốc.

Công nghiệp số “soán ngôi”, hạ tầng và năng lượng bị bỏ quên

Về cơ cấu ngành, công nghiệp số đang là tâm điểm thu hút dòng vốn toàn cầu. Theo UNCTAD, kinh tế kỹ thuật số tăng trưởng 10–12% mỗi năm, vượt xa GDP toàn cầu và đóng góp ngày càng lớn vào chuỗi giá trị. Trong 5 năm qua, hơn 500 tỷ USD đã được đầu tư vào các nhà máy kỹ thuật số tại các nước đang phát triển, nhưng gần 80% lại chỉ tập trung vào một số ít quốc gia – tạo ra sự bất cân xứng trong phát triển.

Đáng chú ý, Mỹ là nhà đầu tư số 1 vào các dự án kỹ thuật số “greenfield” tại các nước đang phát triển, chiếm 36% tổng vốn, theo sau là Trung Quốc và Singapore. Việt Nam cũng là một trong những quốc gia thụ hưởng chính từ xu thế này.

Tuy nhiên, đằng sau sự tăng trưởng của công nghệ số là nỗi lo hụt hơi trong các lĩnh vực cốt lõi như hạ tầng, năng lượng và công nghiệp nền tảng. UNCTAD cảnh báo, dù FDI vào các nước đang phát triển năm 2024 vẫn giữ ở mức 867 tỷ USD, nhưng tài trợ cho dự án quốc tế giảm gần 1/3, số dự án mới công bố giảm gần 1/5. Riêng lĩnh vực năng lượng và khí đốt giảm 28%, còn năng lượng tái tạo giảm 16%.

Bà Grynspan nhấn mạnh: “Ở nhiều nền kinh tế, dòng vốn bị nghẽn hoặc không chảy vào những lĩnh vực có khả năng tạo việc làm và phát triển dài hạn”.

Thực trạng này cũng được Ngân hàng Thế giới lưu ý, khi FDI vào các nước đang phát triển năm 2023 chỉ đạt 435 tỷ USD – mức thấp nhất kể từ năm 2005. Hơn 2/3 dòng vốn lại đổ vào ba nền kinh tế lớn: Trung Quốc, Ấn Độ và Brazil – khiến phần còn lại của thế giới bị “bỏ lại phía sau”.

Dòng vốn toàn cầu đang tái định hình – nhưng không đồng đều, không bền vững

Toàn cảnh FDI toàn cầu năm 2024 là một bức tranh hai màu: một bên là dòng tiền chảy mạnh vào các cường quốc công nghệ và các khu vực địa chính trị ổn định, bên kia là sự hụt hơi đáng lo ngại của các lĩnh vực tạo nền tảng phát triển bền vững. Trong khi kinh tế số “vẫy gọi” dòng vốn, hạ tầng, năng lượng và phát triển con người vẫn chưa được đầu tư tương xứng.

Đây không chỉ là một sự mất cân đối – mà là thách thức lớn đối với trật tự kinh tế toàn cầu trong thập niên tới.