#KT vĩ mô

24HMONEY đã kiểm duyệt

Doanh nghiệp điện tử Việt có thể mãi mắc kẹt ở khâu lắp ráp nếu không thực hiện điều này

Theo Nikkei Asia, Việt Nam đang nổi lên như một “điểm sáng” trên bản đồ công nghệ toàn cầu khi thu hút dòng vốn lớn từ các tập đoàn hàng đầu như Apple hay Samsung.

Tuy nhiên, một nghiên cứu mới đây cho thấy làn sóng đầu tư này vẫn chưa tạo ra hiệu ứng chuyển giao công nghệ mạnh mẽ như kỳ vọng – điều mà Trung Quốc từng đạt được thông qua chính sách buộc các đối tác nước ngoài tham gia liên doanh.

Nhóm nghiên cứu tại Đại học RMIT Việt Nam đã xây dựng phương pháp đo lường năng suất dựa trên khái niệm “ngưỡng giới hạn công nghệ” trong ngành điện tử. Kết quả cho thấy các doanh nghiệp trong nước hiện chỉ đạt khoảng 64% mức năng suất so với chuẩn mà các doanh nghiệp FDI thiết lập. Nói cách khác, với cùng một lượng vốn và lao động, nếu doanh nghiệp hàng đầu thế giới tạo ra 100 đơn vị sản phẩm, doanh nghiệp Việt Nam trung bình chỉ đạt 64 đơn vị.

Đáng chú ý, tỷ lệ này gần như không thay đổi trong suốt giai đoạn 2011–2020. Nhóm nghiên cứu cảnh báo một nghịch lý: nếu không có cải thiện về chất, việc tiếp tục thu hút thêm FDI có thể vô tình trở thành lực cản, khiến Việt Nam bị “mắc kẹt” ở khâu lắp ráp giá trị gia tăng thấp trong chuỗi sản xuất toàn cầu.

Theo tiến sĩ Nguyễn Châu Trinh, giảng viên kinh tế tại RMIT, sự áp đảo của khu vực FDI trong chuỗi giá trị đang tạo áp lực cạnh tranh lớn, buộc doanh nghiệp nội địa либо bị loại khỏi thị trường, либо phải chấp nhận các phân khúc có giá trị gia tăng thấp – nơi khả năng nâng cấp công nghệ là rất hạn chế.

Từ linh kiện máy chủ của Foxconn đến điện thoại của Google, nhiều tập đoàn đã tái bố trí mạng lưới sản xuất và chọn Việt Nam làm trung tâm. Tuy nhiên, khu vực FDI hiện chiếm tới 98% kim ngạch xuất khẩu điện tử của cả nước. Theo nhóm nghiên cứu, con số này phản ánh hiệu ứng lan tỏa công nghệ sang khu vực doanh nghiệp nội địa vẫn rất hạn chế.

Báo cáo cũng chỉ ra rằng các nhà đầu tư đến từ Nhật Bản và đặc biệt là Hàn Quốc – hai nguồn FDI lớn nhất của Việt Nam trong nhiều năm – thường vận hành theo mô hình “mạng lưới khép kín”. Họ mang theo hệ thống nhà cung cấp riêng và ít liên kết với doanh nghiệp địa phương, đồng thời bảo mật chặt chẽ công nghệ lõi và thiết kế tại trụ sở ở nước ngoài.

Ngược lại, các nhà đầu tư đến từ Trung Quốc đại lục, Đài Loan và khu vực ASEAN được đánh giá là cởi mở hơn. Họ sẵn sàng mua linh kiện trong nước, hỗ trợ kỹ thuật và đưa doanh nghiệp Việt Nam vào chuỗi cung ứng, qua đó giúp đạt được những bước tiến khiêm tốn về công nghệ và năng suất.

Nhóm nghiên cứu nhấn mạnh rằng nếu không có các mô hình liên doanh hoặc quy định mang tính bắt buộc về liên kết cung ứng, các kênh lan tỏa công nghệ truyền thống sẽ tiếp tục bị suy yếu.

Dù Việt Nam vẫn được biết đến nhiều với các ngành thâm dụng lao động như dệt may hay nông sản, một số lĩnh vực công nghệ cao đã bắt đầu xuất hiện tín hiệu tích cực. Chẳng hạn, Synopsys từng ghi nhận đội ngũ kỹ sư tại Việt Nam tham gia trực tiếp vào quá trình phát triển công nghệ cho các dòng chip đa vi mạch. Tuy nhiên, theo nghiên cứu, đây vẫn chỉ là những trường hợp cá biệt.

Chỉ số 64% nói trên được tính bằng cách so sánh sản lượng thực tế của doanh nghiệp Việt Nam với mức sản lượng tối đa mà công nghệ tiên tiến nhất thế giới có thể đạt được với cùng chi phí vốn và lao động. Điểm tích cực hiếm hoi được ghi nhận là doanh nghiệp nội địa đã học hỏi được một phần kinh nghiệm về quản trị thông qua việc quan sát cách vận hành của các tập đoàn FDI lớn.

Để cải thiện hiệu quả lan tỏa, nhóm chuyên gia khuyến nghị Chính phủ thúc đẩy mạnh hơn mô hình liên doanh, đồng thời thiết kế các cơ chế ưu đãi dành cho nhà đầu tư nước ngoài khi họ tăng cường thu mua linh kiện trong nước và hỗ trợ doanh nghiệp Việt Nam nâng cao năng lực công nghệ.