Đầu tư công - Gieo mầm hay đốt lửa?

Một quốc gia cũng như một con người. Khi còn trẻ, ta khao khát đi thật nhanh. Nhưng khi đã va vấp, ta chỉ mong đi cho đúng hướng.

1. Vì sao Đầu tư (chữ I trong công thức GDP) trở thành trọng tâm của 2025?

Việt Nam đang đặt kỳ vọng vào một con số lớn – tăng trưởng GDP 8% cho năm nay, và xa hơn nữa là những năm tăng trưởng hai chữ số. Nhưng câu hỏi đặt ra là: nền kinh tế sẽ bám vào đâu để leo tới những đỉnh cao ấy?

Xuất khẩu từng là cỗ máy chủ lực, giờ đây đang loay hoay giữa sóng gió toàn cầu. Tiêu dùng trong nước – chiếc phao hy vọng – lại trở nên thận trọng trong một thời kỳ mà niềm tin tiêu dùng hồi phục chậm chapk. Những giải pháp dài hơi như nâng cao năng suất thông qua giáo dục hay đổi mới công nghệ, dù đúng hướng, cũng cần thời gian để đơm hoa kết trái.

Trong bối cảnh ấy, đầu tư – cả công và tư – trở thành hy vọng để gỡ rối những nút thắt tăng trưởng. Nhưng liệu ta đang đầu tư vì thấy rõ đường dài, hay chỉ vì không còn nhiều lựa chọn trước mắt?

Việt Nam bước vào một giai đoạn đầu tư công lớn chưa từng có. Gần 875 nghìn tỷ đồng – tương đương hơn 35 tỷ đô la Mỹ – được lên kế hoạch giải ngân cho năm 2025, tăng gần 38% so với năm trước. Những cái tên được nhắc tới không còn xa lạ: cao tốc Bắc – Nam, sân bay Long Thành, và xa hơn nữa là tuyến đường sắt cao tốc Bắc – Nam trị giá hơn 67 tỷ đô, dự kiến hoàn thành vào năm 2035.

Kế hoạch hoành tráng, kỳ vọng lớn lao. Nhưng nếu không cẩn trọng, đại công trình có thể trở thành đại vấn đề.

Thực tế, chúng ta đã từng chứng kiến nhiều dự án “chạy tiến độ” nhưng để lại hậu quả dài hơi. Một mái nhà ga mới khánh thành nhưng đã thấm nước. Một tuyến đường chưa đầy năm đã vá chằng vá đụp. Một cuộc đấu thầu mà đơn vị tốt hơn, giá thấp hơn lại bị loại không lý do rõ ràng. Những điều ấy, tưởng nhỏ – nhưng lại phản ánh một hệ thống có vấn đề. Khi tốc độ trở thành mục tiêu, chất lượng thường là thứ bị hy sinh đầu tiên.

Lãng phí, tham nhũng, lợi ích nhóm – là những từ ai cũng biết, nhưng dường như đã trở nên “bình thường hoá”. Những dự án không cấp thiết vẫn được vẽ ra, không phải để giải quyết bài toán kinh tế, mà để đạt chỉ tiêu giải ngân hay phục vụ tính toán chính trị ngắn hạn.

Một thực trạng được thừa nhận rộng rãi là tham nhũng đang tràn lan trong các dự án đầu tư cơ sở hạ tầng công của Việt Nam, với ít nhất 10 đến 20% số vốn đầu tư bị cáo buộc thất thoát do tham nhũng. Điều này thường xảy ra thông qua các hợp đồng được thổi phồng và các khoản lại quả cho các quan chức để đảm bảo thắng thầu.

Trong một vụ việc gần đây, Tập đoàn Sơn Hải đã nêu quan ngại về những bất thường trong quá trình đấu thầu một dự án thành phần đường cao tốc tại tỉnh Bình Phước. Mặc dù là một nhà thầu có uy tín với mức giá thầu cạnh tranh nhất, Sơn Hải đã để mất gói thầu vào tay một liên danh gồm hai công ty ít tên tuổi hơn với mức bỏ thầu cao hơn tới 133 tỷ đồng.

2. Không cần lúc nào cũng bứt phá, chỉ cần không đi lạc hướng

Tôi không viết bài này để phản đối đầu tư công. Ngược lại, trong một giai đoạn mà xuất khẩu gặp khó, tiêu dùng trong nước suy yếu, đầu tư – cả công và tư – là một trong những mũi tên hiếm hoi còn lại để giữ nhịp tăng trưởng. Vấn đề nằm ở cách ta sử dụng mũi tên ấy. Đầu tư không thể chỉ để “giải ngân cho hết tiền”, mà phải là để gieo hạt cho tương lai.

Một công trình hạ tầng, nếu làm đúng, có thể kéo theo cả vùng đất chuyển mình. Nhưng nếu làm sai, nó không chỉ tốn tiền – nó tốn cả niềm tin. Và khi niềm tin mất đi, mọi nỗ lực phục hồi kinh tế sẽ trở nên đơn độc.

Cũng cần nhìn thẳng vào một rủi ro khác: tài chính công. Tỷ lệ nợ công của Việt Nam hiện ở mức tương đối an toàn – khoảng 34,7% GDP. Nhưng nếu đầu tư ào ạt bằng vốn vay, trong khi thu ngân sách không ổn định, thì sức ép tài khóa sẽ nhanh chóng lộ diện. Trong một thế giới đầy bất định như hiện nay, chúng ta không thể mang tư duy “có bao nhiêu, xài bấy nhiêu” để bước vào trận đánh dài hơi.

Và rồi còn một mối lo âm ỉ: lạm phát. Khi chi tiêu công và tư cùng tăng, trong khi đồng tiền Việt Nam yếu đi, áp lực giá cả là điều khó tránh. Nếu không cẩn trọng, những lợi ích kinh tế của đầu tư hạ tầng có thể bị triệt tiêu bởi giá cả leo thang – đặc biệt là với nhóm thu nhập thấp, những người dễ tổn thương nhất.

Giải pháp không nằm ở việc cắt giảm đầu tư. Mà nằm ở chỗ: đầu tư có chọn lọc, có kiểm soát, và có tầm nhìn. Cần ưu tiên những dự án thực sự tạo giá trị kinh tế lâu dài. Cần minh bạch hoá quy trình đấu thầu, siết lại công tác giám sát và dũng cảm nói “không” với các đề xuất chạy theo thành tích. Cần để tốc độ là hệ quả của chất lượng quản trị, chứ không phải áp lực từ một kỳ đại hội.

Đầu tư hạ tầng là câu chuyện của hàng chục năm. Vậy thì có đáng để đánh đổi những giá trị vững bền lấy vài con số đẹp trong báo cáo ngắn hạn?

Có lẽ, đôi khi đi chậm lại, dừng lại để suy nghĩ, là bước cần thiết để đi xa hơn. Và một quốc gia, cũng như một đời người, không cần lúc nào cũng bứt phá. Chỉ cần không đi lạc hướng là đủ.