Chuộc lỗi hay chiến thuật thoát hiểm trong các đại án kinh tế?

Hàng loạt bị cáo trong các đại án kinh tế lớn tại Việt Nam đã chủ động nộp tiền khắc phục hậu quả với số tiền lên đến hàng chục nghìn tỷ đồng, nhằm giảm nhẹ hình phạt và cứu vãn uy tín cá nhân. Đây được xem là một phần trong chiến lược pháp lý phổ biến nhưng không phải là “tấm vé miễn tội”.

Hàng loạt đại án kinh tế quy mô nghìn tỷ liên tiếp được đưa ra ánh sáng, phơi bày những lỗ hổng trong quản trị và sự lũng đoạn của một bộ phận doanh nghiệp tư nhân. Điều đáng chú ý là khi vòng xoáy pháp lý khép lại, không ít bị cáo đã chọn con đường chuộc lỗi bằng việc chủ động nộp lại tài sản – như một nỗ lực muộn màng để giảm nhẹ bản án và níu giữ chút tàn dư uy tín còn sót lại.

Ngày 25/6, Cục Thi hành án dân sự cho biết bị cáo Trương Mỹ Lan đã thanh toán hơn 7.000 tỷ đồng cho gần 36.000 trái chủ và cá nhân liên quan đến trái phiếu Vạn Thịnh Phát – đợt chi trả đầu tiên theo bản án phúc thẩm giai đoạn 2. Tuy nhiên, con số này vẫn chỉ là phần rất nhỏ so với nghĩa vụ bồi thường khổng lồ: hơn 677.000 tỷ đồng phải hoàn trả cho SCB và 30.000 tỷ đồng cho nhà đầu tư trái phiếu.

Trong giai đoạn xét xử trước đó, bà Lan từng đưa ra đề xuất khắc phục với tổng giá trị 3 tỷ USD – trong đó, 1 tỷ trả cho trái chủ và 2 tỷ dành cho quá trình tái cấu trúc ngân hàng SCB.

Không chỉ khu vực tư nhân, các lãnh đạo chính quyền cũng không nằm ngoài vòng xoáy khắc phục hậu quả. Tại đại án Phúc Sơn – vụ án làm rúng động Vĩnh Phúc và Hà Nội – bị cáo Nguyễn Văn Hậu cam kết nộp hơn 1.100 tỷ đồng trong vòng 4–5 ngày, chỉ cần được phép bán 196/880 lô đất đã bị phong toả. Cùng vụ án, nhiều bị cáo khác cũng tự nguyện giao nộp tổng cộng hơn 220 tỷ đồng tiền mặt, vàng, USD.

Đáng chú ý, cựu Bí thư Tỉnh uỷ Vĩnh Phúc – bà Hoàng Thị Thuý Lan đã nộp lại gần 48 tỷ đồng, bao gồm toàn bộ khoản 1 triệu USD và 25 tỷ đồng được xác định là tiền nhận hối lộ. Cựu Chủ tịch UBND tỉnh – ông Lê Duy Thành cũng khắc phục toàn bộ số tiền tương ứng với cáo buộc nhận hối lộ: 20 tỷ đồng và 1,3 triệu USD.

Trong một vụ án khác, ông Trịnh Văn Quyết – cựu Chủ tịch FLC – bị cáo buộc thao túng thị trường chứng khoán, chiếm đoạt hơn 3.600 tỷ đồng thông qua cổ phiếu ROS. Tính đến tháng 6/2025, gia đình ông Quyết đã nộp hơn 2.500 tỷ đồng cho Cục Thi hành án dân sự Hà Nội, trong đó 1.400 tỷ là từ vợ ông – chuyển giao ngay trước phiên phúc thẩm. Số tiền nộp vượt nghĩa vụ sơ thẩm có thể được xem xét chuyển đổi thành tiền phạt, tạo dư địa pháp lý cho khả năng thay đổi hình phạt tù.

Tương tự, tại vụ án Tân Hoàng Minh – nơi hơn 8.640 tỷ đồng bị rút khỏi túi 6.600 nhà đầu tư thông qua 9 gói trái phiếu “ma”, ông Đỗ Anh Dũng – Chủ tịch Tập đoàn – đã nộp lại hơn 8.600 tỷ đồng trong quá trình điều tra, được xem là động thái hối cải, tạo điều kiện để Hội đồng xét xử cân nhắc giảm nhẹ hình phạt.

Một ví dụ điển hình khác là vụ án Việt Á – liên quan đến việc nâng giá kit test COVID-19, gây thiệt hại hơn 1.200 tỷ đồng, trong đó 431 tỷ rút từ ngân sách nhà nước. Mặc dù con số không lớn bằng các vụ trái phiếu, nhưng tính chất lại nghiêm trọng vì làm xói mòn lòng tin xã hội. Tới nay, cựu Bộ trưởng Y tế Nguyễn Thanh Long đã nộp lại 2,25 triệu USD, cựu Bí thư Hải Dương Phạm Xuân Thăng nộp 4,05 tỷ đồng, Giám đốc CDC Hải Dương Phạm Duy Tuyến nộp 12,3 tỷ đồng. Tổng cộng, các bị cáo vụ Việt Á đã nộp hơn 77 tỷ đồng và 2,65 triệu USD khắc phục hậu quả.

Điểm chung trong tất cả những đại án này là việc bị cáo nộp tiền, tài sản từ rất sớm – thậm chí trước cả giai đoạn xét xử sơ thẩm. Theo Bộ luật Hình sự Việt Nam, hành vi tự nguyện khắc phục hậu quả được xem là tình tiết giảm nhẹ đặc biệt quan trọng với các tội danh liên quan đến tham nhũng, lừa đảo tài chính hay vi phạm thị trường chứng khoán.

Tuy nhiên, cần khẳng định rằng nộp tiền không đồng nghĩa với "mua sự vô tội". Đó chỉ là một phần trong tiến trình pháp lý – nhân đạo, giúp cân bằng giữa trừng phạt và cơ hội cải tạo, đồng thời đảm bảo việc thu hồi tài sản Nhà nước, bù đắp thiệt hại cho xã hội và nhà đầu tư.