Chọn ngành hay chọn tương lai? Lời giải hướng nghiệp trong kỷ nguyên AI không còn như cũ

Mỗi mùa tuyển sinh, câu hỏi “nên chọn ngành gì, học ở đâu” lại trở thành nỗi trăn trở không chỉ của học sinh trung học phổ thông mà còn của cả gia đình. Trong nhiều năm, lời giải thường xoay quanh những tiêu chí quen thuộc: ngành “dễ xin việc”, trường “danh tiếng”, mức điểm “vừa sức”.

Tuy nhiên, khi trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi sâu sắc cấu trúc việc làm và tiêu chuẩn lao động, những tiêu chí này dần trở nên không còn đủ để bảo đảm một tương lai bền vững.

Theo ông Nguyễn Quang Huy CEO Khoa Tài chính - Ngân hàng trường Đại học Nguyễn Trãi (NTU) điều cốt lõi của hướng nghiệp hiện đại không phải là chọn đúng một ngành học theo nghĩa truyền thống, mà là hiểu đủ để đưa ra lựa chọn đúng và chuẩn bị đủ để đi xa.

Định hướng nghề nghiệp, vì thế, không còn là một quyết định mang tính điểm dừng, mà là một hành trình liên tục, nơi mỗi lựa chọn ban đầu chỉ là bước khởi đầu cho quá trình phát triển dài hạn.

Khi “biển thông tin” trở thành thách thức

Thế hệ học sinh ngày nay lớn lên trong một môi trường mà thông tin gần như vô hạn. Chỉ cần vài thao tác tìm kiếm, các em có thể tiếp cận hàng loạt dữ liệu về ngành học, xu hướng nghề nghiệp, thu nhập hay cơ hội việc làm. Nhưng chính sự phong phú ấy lại tạo ra một nghịch lý: thông tin càng nhiều, khả năng định hướng càng trở nên khó khăn.

Vấn đề không nằm ở việc thiếu thông tin, mà nằm ở sự thiếu hệ thống và thiếu kiểm chứng. Nhiều nguồn dữ liệu mang tính cảm tính, nhiều xu hướng được “thổi phồng” theo hiệu ứng truyền thông, khiến học sinh dễ bị cuốn vào những lựa chọn mang tính ngắn hạn. Một ngành học “hot” ở thời điểm hiện tại chưa chắc còn giữ được giá trị trong 5–10 năm tới, đặc biệt trong bối cảnh công nghệ thay đổi nhanh chóng.

Để vượt qua thách thức này, học sinh cần xây dựng một hệ thống tiếp cận thông tin đa chiều. Truyền thông chính thống giúp nhận diện bức tranh vĩ mô của nền kinh tế và nhu cầu nhân lực. Nhưng để hiểu sâu, người học cần tiếp cận những nguồn thông tin mang tính trải nghiệm – nơi những câu chuyện nghề nghiệp được phản ánh bằng thực tế, không phải bằng kỳ vọng.

Trải nghiệm thực tế: “phòng thí nghiệm” của lựa chọn nghề nghiệp

Một trong những hạn chế lớn của hướng nghiệp truyền thống là dựa quá nhiều vào tưởng tượng. Học sinh thường lựa chọn ngành học dựa trên hình dung lý tưởng: một công việc ổn định, thu nhập cao, được xã hội coi trọng. Tuy nhiên, thực tế công việc lại phức tạp hơn nhiều, với áp lực, yêu cầu và biến động mà sách vở không thể phản ánh đầy đủ. Trong bối cảnh đó, trải nghiệm trở thành yếu tố không thể thay thế. Những cuộc trò chuyện với người đang làm nghề, những buổi tham quan doanh nghiệp hay các chương trình thực tập ngắn hạn giúp học sinh tiếp cận gần hơn với thực tế. Khi trực tiếp quan sát và tham gia, các em không chỉ hiểu nghề, mà còn hiểu chính mình – từ mức độ phù hợp, khả năng chịu áp lực đến động lực phát triển dài hạn. Thực tế cho thấy, không ít học sinh thay đổi lựa chọn sau khi trải nghiệm. Có những ngành học tưởng chừng hấp dẫn trên lý thuyết nhưng lại không phù hợp trong thực tế; ngược lại, có những lĩnh vực ban đầu ít được chú ý lại mở ra nhiều cơ hội khi được khám phá sâu. Trải nghiệm, vì thế, đóng vai trò như một “phòng thí nghiệm” giúp kiểm chứng và điều chỉnh quyết định nghề nghiệp.

Kết hợp giữa cảm nhận và dữ liệu

Một lựa chọn nghề nghiệp bền vững không thể chỉ dựa vào cảm xúc, cũng không thể chỉ dựa vào số liệu. Đó phải là sự kết hợp hài hòa giữa định tính và định lượng. Định tính là sự yêu thích, cảm nhận cá nhân, mức độ phù hợp với tính cách và giá trị sống. Định lượng là các yếu tố cụ thể như điểm số, khả năng trúng tuyển, nhu cầu thị trường và mức thu nhập. Khi hai yếu tố này hội tụ, quyết định nghề nghiệp sẽ trở nên rõ ràng và có cơ sở hơn. Tuy nhiên, trong thực tế, hai yếu tố này không phải lúc nào cũng song hành. Có những trường hợp đam mê không trùng với nhu cầu thị trường, hoặc năng lực hiện tại chưa đáp ứng yêu cầu của ngành học mong muốn. Khi đó, người học cần có tư duy linh hoạt: hoặc đầu tư để nâng cao năng lực, hoặc tìm những hướng đi gần kề, nơi đam mê và cơ hội có thể gặp nhau.

Tư duy ngành học trong kỷ nguyên AI

Sự phát triển của AI đang làm thay đổi căn bản cách con người làm việc. Những công việc mang tính lặp lại, quy trình hóa đang dần được tự động hóa, trong khi những công việc đòi hỏi sáng tạo, tư duy và khả năng tương tác con người ngày càng được đề cao.

Điều này kéo theo sự thay đổi trong cách nhìn về ngành học. Nếu trước đây, một ngành học thường gắn với một nghề nghiệp cụ thể, thì nay mỗi ngành học chỉ là điểm khởi đầu cho nhiều hướng đi khác nhau. Một sinh viên tài chính có thể làm ngân hàng, nhưng cũng có thể chuyển sang phân tích dữ liệu, đầu tư, quản trị rủi ro hoặc khởi nghiệp.

Theo ông Nguyễn Quang Huy, trong bối cảnh đó, năng lực quan trọng nhất không phải là kiến thức chuyên môn đơn lẻ, mà là khả năng học hỏi liên tục và kết nối kiến thức giữa các lĩnh vực. Tư duy liên ngành và khả năng thích ứng nhanh sẽ trở thành lợi thế cạnh tranh cốt lõi.

Chọn trường: câu chuyện của sự phù hợp

Bên cạnh việc chọn ngành, lựa chọn môi trường học tập cũng cần được nhìn nhận một cách thực chất. Danh tiếng của một trường đại học có thể là yếu tố tham khảo, nhưng không nên là tiêu chí quyết định duy nhất. Mỗi cơ sở đào tạo có một định hướng riêng. Có trường thiên về nghiên cứu học thuật, đòi hỏi tư duy sâu và khả năng tự học cao. Có trường chú trọng tính ứng dụng, gắn kết chặt chẽ với doanh nghiệp và thị trường lao động. Việc lựa chọn cần dựa trên sự hiểu biết về bản thân: phong cách học tập, mục tiêu nghề nghiệp và điều kiện gia đình.

Ngoài ra, các yếu tố như học phí, chi phí sinh hoạt, cơ hội thực tập, việc làm sau tốt nghiệp và mạng lưới quan hệ cũng cần được cân nhắc toàn diện. Một môi trường phù hợp không chỉ giúp tiếp thu kiến thức, mà còn tạo điều kiện để phát triển kỹ năng và xây dựng nền tảng nghề nghiệp.

Năng lực công dân toàn cầu: yêu cầu tất yếu

Trong bối cảnh Việt Nam hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế thế giới, yêu cầu đối với nguồn nhân lực đang thay đổi nhanh chóng. Doanh nghiệp không chỉ tìm kiếm những ứng viên đáp ứng nhu cầu trong nước, mà còn kỳ vọng họ có thể làm việc trong môi trường quốc tế.

Theo ông Nguyễn Quang Huy, điều này đặt ra một yêu cầu mới: mỗi học sinh cần chuẩn bị cho mình tâm thế của một công dân toàn cầu. Điều đó không chỉ dừng lại ở việc học ngoại ngữ, mà còn bao gồm tư duy độc lập, khả năng tự học, năng lực thích ứng và hiểu biết đa văn hóa.

Bên cạnh đó, kỹ năng số và khả năng sử dụng AI đang trở thành nền tảng bắt buộc. Trong một thế giới mà công nghệ thay đổi liên tục, người lao động không thể chỉ dựa vào kiến thức đã học, mà cần liên tục cập nhật và nâng cấp bản thân.

Học để làm – và làm để trưởng thành

Một xu hướng rõ nét trong giáo dục hiện đại là sự kết hợp giữa học và làm. Những sinh viên chủ động tham gia thực tập, làm thêm hoặc trải nghiệm nhiều môi trường khác nhau thường có lợi thế rõ rệt khi bước vào thị trường lao động.

Mỗi trải nghiệm thực tế đều mang lại những bài học quan trọng: cách vận hành của doanh nghiệp, cách giải quyết vấn đề, cách làm việc với con người. Theo thời gian, những trải nghiệm này tích lũy thành một “tài sản vô hình” – yếu tố giúp người trẻ thích ứng nhanh và phát triển bền vững.

Song song với đó, việc tham gia các hoạt động xã hội, câu lạc bộ hay tổ chức nghề nghiệp giúp mở rộng mạng lưới quan hệ – một yếu tố ngày càng quan trọng trong thế giới kết nối.

Khi nhà tuyển dụng thay đổi cách nhìn

Thị trường lao động đang chứng kiến sự thay đổi rõ rệt trong tiêu chí tuyển dụng. Bằng cấp vẫn cần thiết, nhưng không còn là yếu tố quyết định. Doanh nghiệp quan tâm nhiều hơn đến năng lực thực tế: ứng viên đã làm được gì, có thể tạo ra giá trị gì và giải quyết vấn đề ra sao.

Điều này đặt ra yêu cầu rõ ràng cho học sinh và sinh viên: không chỉ học để thi, mà phải học để làm. Kiến thức cần gắn với thực tiễn, và trải nghiệm cần trở thành một phần không thể thiếu trong quá trình học tập.

Hướng nghiệp – hành trình không có điểm kết thúc

Trong một thế giới biến đổi nhanh chóng, hướng nghiệp không còn là một quyết định cố định, mà là một quá trình liên tục điều chỉnh. Người học cần chủ động tìm hiểu, trải nghiệm và không ngừng cập nhật để thích ứng với sự thay đổi của thị trường.

Đối với phụ huynh, vai trò không phải là áp đặt, mà là đồng hành – lắng nghe và tạo điều kiện để con khám phá bản thân một cách toàn diện.

Như ông Nguyễn Quang Huy chia sẻ: “Khi bạn hiểu đủ, bạn sẽ chọn đúng. Và khi đã chọn đúng, bạn không chỉ có một công việc, mà có một con đường phát triển bền vững.”

Trong kỷ nguyên AI, lựa chọn nghề nghiệp không còn là câu trả lời một lần cho cả cuộc đời. Đó là một hành trình, nơi hiểu mình, hiểu nghề và hiểu thời đại trở thành nền tảng để người trẻ bước vào tương lai với sự tự tin, năng lực thích ứng và khả năng vươn xa trên thị trường lao động toàn cầu.