Chiến sự Iran đẩy thế giới rời xa kỷ nguyên dầu mỏ?

Sự sụt giảm nhu cầu tiêu thụ dầu thô đột biến tại các nền kinh tế lớn, dẫn đầu là Trung Quốc và châu Âu, báo hiệu thói quen của người tiêu dùng đã thay đổi vĩnh viễn và không thể đảo ngược.

Cuộc xung đột tại Iran đang tạo ra một nghịch lý đáng chú ý. Trong khi thị trường đối mặt nguy cơ gián đoạn nguồn cung năng lượng lớn chưa từng có, nhu cầu dầu tại nhiều khu vực lại không tăng mà còn suy giảm mạnh.

Theo dữ liệu từ JPMorgan, nhu cầu dầu của Trung Quốc đã giảm 9% so với giai đoạn trước khi chiến sự bùng phát. Đây là mức giảm thường chỉ xuất hiện trong các cuộc suy thoái kinh tế nghiêm trọng. Tuy nhiên, nền kinh tế lớn thứ hai thế giới hiện vẫn duy trì trạng thái ổn định, cho thấy sự thay đổi không đơn thuần đến từ yếu tố tăng trưởng.

Điều đáng chú ý là người tiêu dùng Trung Quốc đang thay đổi thói quen sử dụng năng lượng với tốc độ nhanh hơn dự kiến. Xe điện ngày càng phổ biến, giao thông công cộng được ưu tiên hơn, trong khi nhu cầu di chuyển quốc tế giảm dần.

Dữ liệu từ Bộ Giao thông Vận tải Trung Quốc cho thấy lượng điện phục vụ sạc xe điện trên các tuyến cao tốc trong kỳ nghỉ lễ Quốc tế Lao động tăng tới 55,6% so với cùng kỳ năm trước. Gần 25% số phương tiện lưu thông trên cao tốc hiện là xe điện, tăng 33% chỉ sau một năm.

Ở chiều ngược lại, lượng hành khách đi máy bay giảm 5,7%, chủ yếu do các chuyến bay quốc tế suy yếu. Trong khi đó, vận tải đường sắt và các chuyến bay nội địa tiếp tục tăng trưởng.

Không chỉ Trung Quốc, xu hướng tương tự cũng xuất hiện tại châu Âu. Doanh số xe hybrid và xe điện tăng mạnh nhờ chi phí vận hành ngày càng rẻ hơn. Những khoản đầu tư kéo dài hàng thập kỷ vào điện gió và điện mặt trời đang giúp giá điện tại nhiều quốc gia giảm xuống, tạo thêm động lực cho quá trình chuyển đổi năng lượng.

Theo các chuyên gia, chỉ cần một số nền kinh tế lớn duy trì xu hướng giảm tiêu thụ dầu trong thời gian dài cũng đủ tạo ra tác động sâu rộng đối với nhu cầu dầu toàn cầu.

Lịch sử từng chứng minh những cú sốc năng lượng thường để lại dấu ấn kéo dài. Sau cuộc khủng hoảng dầu mỏ năm 1973, hàng loạt quốc gia đẩy mạnh điện hạt nhân, mở rộng giao thông công cộng, xây dựng kho dự trữ chiến lược và áp dụng các tiêu chuẩn tiết kiệm nhiên liệu nghiêm ngặt hơn. Kết quả là mức tiêu thụ nhiên liệu hóa thạch giảm mạnh trong nhiều năm sau đó.

Đại dịch Covid-19 cũng là một ví dụ điển hình. Xu hướng làm việc từ xa hình thành trong giai đoạn khủng hoảng đã làm thay đổi vĩnh viễn nhu cầu đi lại và sử dụng văn phòng trên toàn cầu.

Hiện nay, thị trường dầu mỏ đang chứng kiến một quá trình thích nghi tương tự. Theo các số liệu được công bố, nhu cầu dầu thế giới giảm khoảng 2,8 triệu thùng/ngày trong tháng 3, tăng lên 4,3 triệu thùng/ngày trong tháng 4 và 5,6 triệu thùng/ngày trong tháng 5.

Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) dự báo đến cuối năm nay, nhu cầu dầu toàn cầu vẫn thấp hơn mức trung bình khoảng 418.000 thùng/ngày. Riêng tại Trung Quốc, khoảng 180.000 thùng xăng mỗi ngày đã biến mất khỏi thị trường do người tiêu dùng chuyển sang xe điện.

Dù vậy, dầu mỏ vẫn chưa thể mất vai trò trong tương lai gần. Các ngành công nghiệp nặng, sản xuất nhựa, vận tải hàng hóa và nhiều nhà máy điện vẫn phụ thuộc đáng kể vào nhiên liệu hóa thạch. Ngoài ra, hoạt động bổ sung kho dự trữ dầu chiến lược tại nhiều quốc gia có thể tạo thêm nhu cầu khoảng 1 triệu thùng/ngày đến năm 2028.

Vì thế, còn quá sớm để khẳng định thế giới đã chính thức vượt qua "đỉnh nhu cầu dầu". Tuy nhiên, một xu hướng đang ngày càng rõ nét: cuộc khủng hoảng tại Iran đã thúc đẩy nhanh hơn quá trình chuyển đổi năng lượng, khiến vị thế thống trị của dầu mỏ dần suy yếu trong dài hạn.

Nếu những thay đổi trong hành vi tiêu dùng tiếp tục được duy trì, thị trường năng lượng toàn cầu có thể đang đứng trước một bước ngoặt lịch sử.