Chấn động: Một 'Shark' tiết lộ bí mật từng trả học phí bằng… mô hình Ponzi

Câu chuyện đang gây tranh cãi về ranh giới đạo đức trong cộng đồng tỷ phú.

Mark Cuban, tỷ phú công nghệ, chủ sở hữu đội bóng NBA Dallas Mavericks và nhà đầu tư quyền lực trên chương trình Shark Tank, vừa tiết lộ một chương ít được biết đến trong sự nghiệp: ông đã trang trải học phí đại học bằng một hình thức sơ khai của mô hình đa cấp Ponzi.

Hoàn cảnh

Câu chuyện xảy ra vào đầu những năm 1980, khi Cuban theo học năm ba tại Đại học Indiana. Xuất thân từ một gia đình lao động ở ngoại ô Pittsburgh, việc kiếm tiền luôn là một thách thức. Cha ông, một thợ bọc ghế ô tô, chỉ thỉnh thoảng cho ông vài tờ 20 USD để chi tiêu. Mong muốn tự lo học phí thúc đẩy Cuban tìm kiếm giải pháp nhanh chóng.

Mô hình “chuỗi thư” (chain letter)

Mark Cuban thiết lập một mô hình “chuỗi thư” trong ký túc xá, vận hành theo cơ chế Ponzi sơ khai: người tham gia nộp 100 USD, giữ lại 50 USD cho bản thân và gửi 50 USD còn lại cho người đứng đầu danh sách. Người mới được thêm vào cuối danh sách, hứa hẹn leo lên đỉnh để nhận lợi nhuận từ những người tham gia sau.

Cuban nhấn mạnh rằng ông quản lý chuỗi thư trong phạm vi nhỏ, đảm bảo không ai bị mất tiền, biến nó thành một hình thức “cá cược vô hại” trong môi trường sinh viên.

Cuối cùng, Cuban gom đủ tiền đóng học phí năm ba mà không gây thiệt hại cho bạn bè. Ông mô tả cảm giác vui mừng khi nhận các phong bì tiền gửi từ những người tham gia.

Phản ứng và tranh cãi

Tiết lộ này gây tranh cãi về ranh giới đạo đức trong kinh doanh. Một số người cho rằng đây là minh chứng cho bản năng bươn chải, tối ưu hóa rủi ro — yếu tố đã giúp Cuban thành công sau này. Ngược lại, nhiều người lo ngại câu chuyện tạo ví dụ xấu cho giới trẻ về mô hình Ponzi, dù lần này không có nạn nhân.

Hành trình tiếp theo

Từ những kinh nghiệm sinh viên, Cuban đã trải qua nhiều nghề tay trái, từ bán túi rác đến làm thuê đủ kiểu, trước khi tự lập công ty MicroSolutions. Các thành công tiếp theo, bao gồm Broadcast.com và thương vụ 5,7 tỷ USD với Yahoo, đã đưa ông trở thành tỷ phú tự thân 9,1 tỷ USD.

Câu chuyện là lời nhắc nhở rằng nhiều tỷ phú tự thân đã trải qua những bước đi táo bạo và thậm chí “lách luật chơi” để đạt đỉnh cao. Dù không gây thiệt hại pháp lý, việc này đặt ra câu hỏi về giá trị đạo đức và cách nhìn nhận mô hình kinh doanh phi truyền thống trong hành trình thành công.