Cái giá kinh tế từ chính sách thương mại khó đoán của ông Trump

Kể từ khi ông Donald Trump bắt đầu nhiệm kỳ thứ hai, thị trường toàn cầu đang phải đối mặt với một làn sóng bất ổn mới – lần này không chỉ từ các quyết định mang tính đối đầu mà còn bởi tính khó lường và thiếu nhất quán trong chính sách thương mại của Nhà Trắng.

Một báo cáo vừa công bố của Goldman Sachs cho thấy mức độ bất ổn chính sách – đặc biệt trong lĩnh vực thương mại – đã tăng vọt, vượt xa cả giai đoạn đầu nhiệm kỳ trước, đẩy doanh nghiệp, nhà đầu tư và người tiêu dùng vào một trạng thái thận trọng và dè dặt.

1. Tác động ngay lập tức: Thị trường tài chính và hàng hóa chao đảo

Diễn biến chỉ số bất ổn chính sách thương mại, đo bởi Matteo Iacoviello (xanh đậm)

và Baker, Bloom, Davis (xanh nhạt). Nguồn: Goldman Sachs

Chính sách thuế thay đổi liên tục của ông Trump đã khiến thị trường chứng khoán toàn cầu biến động mạnh, cuốn bay hàng nghìn tỷ USD vốn hóa chỉ trong vài ngày. Quyết định áp thuế với hơn 180 quốc gia, sau đó lại bất ngờ hoãn 90 ngày với một số đối tác, khiến giới đầu tư khó nắm bắt định hướng chính sách. Trong vòng chưa đầy một tuần, Ủy ban châu Âu tuyên bố hoãn áp thuế trả đũa, nhưng thị trường vẫn sụt giảm mạnh do lo ngại chưa có hồi kết. Ngày 11/4, Trung Quốc nâng thuế nhập khẩu hàng Mỹ lên 125%, đáp trả động thái nâng thuế trước đó của Mỹ – làm gia tăng căng thẳng.

Giá dầu cũng lao đao theo sau các quyết định chính sách. Từ mức 71,5 USD/thùng trước khi chính sách mới được công bố, giá dầu WTI lao dốc xuống 55,12 USD vào ngày 9/4. Mặc dù hồi phục sau tuyên bố tạm hoãn áp thuế, giá vẫn chỉ quanh mốc 60 USD – thấp hơn mức hòa vốn 65 USD mà ngành dầu đá phiến Mỹ cần để sinh lời, theo khảo sát của Cục Dự trữ Liên bang chi nhánh Dallas.

Không chỉ giá dầu, thuế nhôm và thép của ông Trump cũng khiến chi phí khoan tăng thêm 10%, làm dấy lên lo ngại về hiệu quả kinh tế và kế hoạch đầu tư trung – dài hạn của các doanh nghiệp dầu khí. Một lãnh đạo giấu tên trong khảo sát của Fed Dallas chia sẻ: “Hơn 40 năm trong ngành, tôi chưa bao giờ thấy mức độ bất định lớn như lúc này”.

Một nhân viên giao dịch tại sàn New York ngày 10/4. Ảnh: Reuters

2. Doanh nghiệp e dè, đầu tư sụt giảm

Bất ổn trong chính sách không chỉ khiến thị trường tài chính bất an, mà còn làm tê liệt quyết định đầu tư và kinh doanh của nhiều doanh nghiệp. Ông Jim Burkhard từ S&P Global Commodity Insights nhận định môi trường hiện tại “cực kỳ bất ổn, khiến các doanh nghiệp khó ra quyết định mở rộng hay tái cấu trúc sản xuất”.

Chris Bergen, chủ một công ty xây dựng nhà kính trồng cây tại Minnesota, mô tả tình hình kinh doanh hiện nay như “đi trên dây”. Công ty của ông mỗi năm đều nhập rêu than bùn từ Canada vào tháng 6, nhưng hiện nhà cung cấp đã ngừng báo giá, chờ tình hình chính sách rõ ràng hơn. Trong khi đó, giá chậu nhựa nhập từ Trung Quốc tăng cao khiến biên lợi nhuận vốn đã "mỏng như dao cạo" càng bị siết chặt. “Chúng tôi không đạp phanh, nhưng đã nhả chân ga”, Bergen nói.

Sự chờ đợi chính sách rõ ràng hơn đang khiến nhiều doanh nghiệp “đóng băng” đầu tư. Goldman Sachs ước tính bất ổn hiện tại có thể khiến tăng trưởng đầu tư tại Mỹ giảm tới 5 điểm phần trăm, trong khi xác suất suy giảm đầu tư đã tăng lên mức 45%. Nhiều doanh nghiệp không thể lập kế hoạch kinh doanh dài hạn trong bối cảnh chính sách thay đổi quá nhanh và khó đoán.

Diễn biến mức độ lạc quan kinh doanh của doanh nghiệp Mỹ. Nguồn: Goldman Sachs

3. Chuỗi cung ứng toàn cầu rơi vào thế khó

Một hậu quả lớn khác của chính sách thương mại khó lường là sự đứt gãy hoặc tái cấu trúc chuỗi cung ứng. Theo Giáo sư Martin Jacob tại Đại học Navarra (Tây Ban Nha), thuế quan và chính sách thiếu ổn định đang khiến các doanh nghiệp buộc phải tính đến phương án rút khỏi thị trường Mỹ hoặc đa dạng hóa chuỗi cung ứng, điều vốn không dễ dàng và chắc chắn không rẻ.

Ông dẫn ví dụ: Colombia và Brazil là hai quốc gia xuất khẩu cà phê lớn nhất thế giới, trong khi Mỹ chỉ sản xuất được 0,35% lượng cà phê tiêu thụ – chủ yếu ở Hawaii. Dù Mỹ có áp thuế cao đến đâu thì cũng không thể tái tạo điều kiện tự nhiên để thay thế nguồn cung này. Những ngành phụ thuộc lao động giá rẻ như may mặc, giày dép cũng khó đưa sản xuất về Mỹ do chi phí nhân công cao sẽ làm giá thành đội lên đáng kể, ảnh hưởng đến tính cạnh tranh của sản phẩm.

4. Người tiêu dùng thận trọng, chi tiêu suy giảm

Dù tỷ lệ thất nghiệp tại Mỹ đang ở mức thấp lịch sử (4,1%) và tăng trưởng vẫn khả quan, nhưng tâm lý người tiêu dùng đã bắt đầu thay đổi. Các khảo sát gần đây cho thấy người dân gia tăng tiết kiệm và cắt giảm chi tiêu, đặc biệt là trong các mặt hàng không thiết yếu. Hiệp hội Bán lẻ Giày dép Mỹ cho biết doanh số giảm 9,5% trong 11 tuần đầu nhiệm kỳ hai của ông Trump, dù mùa mua sắm xuân thường là cao điểm trong năm.

Khách hàng tại một siêu thị của Walmart ở Porter Ranch section, Los Angeles. Ảnh: Reuters

Goldman Sachs nhận định thuế quan cao đã làm giảm thu nhập khả dụng thực tế, trong khi tăng trưởng cung lao động đang chậm lại. Ước tính, chính sách thương mại hiện tại có thể khiến Mỹ mất 20.000 việc làm mới mỗi tháng, và nếu cắt giảm chi tiêu liên bang tiếp tục, việc làm khu vực công có thể sụt giảm thêm 25.000 – 30.000 mỗi tháng.

Bên cạnh đó, thị trường chứng khoán giảm điểm khiến người tiêu dùng mất niềm tin vào tài sản, tác động tiêu cực đến chi tiêu. Tác động kép từ nỗi lo mất việc và tâm lý phòng thủ đang khiến tiêu dùng trở thành điểm yếu mới của nền kinh tế Mỹ.

5. Lợi nhuận doanh nghiệp bị siết, rủi ro suy thoái tăng

Mùa công bố kết quả kinh doanh quý I đang đến gần, và nhiều doanh nghiệp đã bắt đầu đưa ra cảnh báo. Volkswagen cho biết lợi nhuận sẽ thấp hơn kỳ vọng do ảnh hưởng từ chi phí thuế với xe xuất sang Mỹ. Stellantis đã cho nghỉ việc 900 nhân viên tại Mỹ, đồng thời tạm ngừng sản xuất tại các nhà máy ở Mexico và Canada.

Tại Serbia, công ty Testeral – chuyên sản xuất nhôm và nhựa PVC cho ngành xây dựng – cảnh báo sẽ phải cắt giảm lao động nếu chính sách thuế tiếp tục kéo dài. Niềm tin của doanh nghiệp đang suy giảm nhanh, và theo các chuyên gia tại Goldman Sachs, chính sách thương mại hiện tại là yếu tố đe dọa lớn nhất đến tăng trưởng ngắn hạn của kinh tế Mỹ.