Cải cách từ trên xuống, thuận lợi và quyết tâm vô cùng

Cải cách ở Việt Nam thường từ dưới lên, như bài viết dưới đây cách đây chục năm. Lần này, cải cách từ trên xuống, thuận lợi và quyết tâm vô cùng.

Bí thư tỉnh ủy Quảng Ninh Phạm Minh Chính cảm thấy sững sờ khi ông đến thăm một trường cấp ba ở tỉnh gần đây. Gặp 4 viên bảo vệ và 4 lao công đang làm nhiệm vụ ngoài cổng trường, ông Chính hỏi: “10 năm nay, các bác có bắt được kẻ trộm nào không”. Họ đồng thanh đáp: “Không ạ, ở đây an toàn lắm”. Nghe vậy, ông băn khoăn, tình hình tốt vậy thì cần gì đến ngần ấy người. Song, sự băn khoăn đó trở thành câu hỏi lớn ngay sau đó. Gặp người thủ thư trong thư viện của trường được xây rất khang trang, nhưng không có sách, ông Chính hỏi, ông làm công việc gì. Đáp: “Tôi nhận báo và đưa lên cho hiệu trưởng”. Ngay sau đó, bí thư tỉnh ủy gặp phụ trách văn thư, lại hỏi: “ông làm gì” thì được đáp: “Tôi chuyển báo lên thư viện”. Ông Chính mới vỡ lẽ thốt lên: “vậy là ông văn thư chuyển báo cho ông thủ thư để ông thủ thư chuyển cho hiệu trưởng”. Vào phòng y tế học đường, bí thư tỉnh giở sổ theo dõi thì thấy chỉ có mỗi hai cháu học sinh khám nhức đầu cả năm học. Ông nói: “bộ máy hành chính giờ kinh khủng thế”.

Câu chuyện này có thể được nối tiếp, khi các đồng nghiệp của chúng tôi gần đây cho biết, UBND phường Hồng Hải, Thành phố Hạ Long có 475 cán bộ; UBND thị trấn Mạo Khê, huyện Đông Triều có tới 639 công bộc hưởng lương, phụ cấp từ ngân sách nhà nước. Bí tỉnh ủy cho biết thêm, chỉ một xã đảo có gần 200 hộ mà có hơn 100 cán bộ ăn lương và phụ cấp. Ông cho biết, cả tỉnh bình quân 8,5 người có một người ăn lương ngân sách. Trong tổng số ngân sách chi tiêu của tỉnh khoảng 10.000 tỷ đồng/năm, có tới 60% chi thường xuyên. Ông nói: “Phần lớn ngân sách đã chi vào bộ máy hành chính hết, vậy còn đâu mà chi cho phát triển, làm sao mà dân chịu được”.

Câu chuyện ở Quảng Ninh đáng báo động, cho dù đội ngũ lãnh đạo ở địa phương luôn được biết đến trên toàn quốc về những nỗ lực không mệt mỏi nhằm cải cách hành chính và cải thiện môi trường kinh doanh. Mội ví dụ khác ở Thanh Hóa. Báo Nông nghiệp Việt Nam từng thông tin, xã Quảng Vinh, huyện Quảng Xương, của tỉnh này có tới 500 cán bộ, và người dân đã phải đóng nhiều khoản phí để nuôi các “công bộc” của họ.

Theo báo cáo của Chính phủ, trong năm nay cả nước có tổng số 281.714 biên chế hưởng lương từ ngân sách nhà nước thuộc các cơ quan, tổ chức hành chính nhà nước và cơ quan đại diện của Việt Nam ở nước ngoài (không bao gồm biên chế công chức của Bộ Công an, Bộ Quốc phòng, biên chế công chức trong các đơn vị sự nghiệp công lập và biên chế công chức cấp xã). Con số này không tăng so với năm 2013.

Một báo cáo của Bộ Nội vụ gần đây cho biết, cả nước có khoảng 130.000 thôn với tổng số cán bộ thôn (bao gồm trưởng thôn, bí thư, và công an viên) là hơn 570.000 người. Bên cạnh đó, cũng ở cấp thôn, có tới 900.000 cán bộ không chuyên trách từ các tổ chức chính trị, xã hội, an ninh được hưởng lương bằng nguồn đóng góp của dân. Bộ này cho biết thêm, tổng số cán bộ, công chức, viên chức nhà nước trên toàn quốc khoảng 2,5 triệu người.

Những con số này, so với tổng dân số, sẽ cho tỷ lệ không cao. Bộ Nội vụ hiếm khi đưa ra tổng số người ăn lương trong cả nước. Song, một báo cáo của Bộ Tài chính cách đây gần một năm nhân dịp tăng lương theo quy định đã tiết lộ con số này. Thời điểm đó, Bộ Tài chính cho biết, có tổng cộng 8 triệu người là cán bộ công chức, cán bộ nghỉ hưu, người có công đang hưởng lương, phụ cấp từ ngân sách nhà nước. Có nghĩa là cứ hơn 11 người dân, thì có 1 người hưởng lương ngân sách.

Theo Bộ Tài chính, trong năm 2013, tổng số chi thường xuyên và chi cải cách tiền lương là 674.500 tỷ đồng, bằng 69% chi ngân sách. Trong năm 2014, chỉ riêng số chi thường xuyên đã lên tới 704.400 tỷ đồng, bằng 70% chi ngân sách. Trong phiên thảo luận về ngân sách nhà nước cuối năm ngoái, Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Sinh Hùng phải thốt lện: “Giờ chi tiêu dùng nhiều hơn chi cho phát triển. Chi phát triển toàn phải đi vay vì không có phần nào của ngân sách để chi cho đầu tư cả", ông nói. Trích báo cáo của Chính phủ xin bội chi năm 2014 là 224 ngàn tỉ đồng, trong đó 165.000 tỉ đồng là chi đầu tư, ông Hùng nói: "Tức là chúng ta vay để ăn rồi, vay để trả nợ rồi".

Theo tiến sỹ Phạm Duy Nghĩa của Chương trình giảng dạy kinh tế Fulbright, mô hình tổ chức nhà nước của Việt nam hiện nay giống như mô hình búp bê Matriosca của Nga, có nghĩa bên trên có ban bệ gì thì dưới có y nguyên như vậy. Đô thị cũng như nông thôn, phường cũng như xã đều có mô hình giống nhau cả. “Nước ta tư duy có phần kỳ dị; kể từ Phó Thủ tướng trở xuống, cấp phó quá nhiều, thậm chí nhất thế giới. Lý do chủ yếu là mình không giao quyền cho tầng lớp cấp trung mà dồn hết cả lên cho Thủ trưởng”. Ông nói tiếp: “Số lượng thứ trưởng mỗi bộ có thể giảm từ 6 người xuống 1-2 người, nếu các cục trưởng và vụ trưởng được trao quyền và chịu trách nhiệm cá nhân ngày càng rõ hơn”.

Ông nghĩa phân tích, tựa như doanh nghiệp cung cấp sản phẩm, dịch vụ cho người tiêu dùng, chính quyền cung cấp các dịch vụ công cho nhân dân. Trị an, hộ tịch, kinh doanh, cấp phép xây dựng, cho tới đăng ký tài sản, phần lớn dịch vụ công thiết yếu được cung cấp cho người dân bởi 12.000 cơ quan hành chínhcấp phường xã và 700 cơ quan hành chính cấp quận huyện. Rất hiếm khi người dân mới cần tới dịch vụ công của chính quyền 63 tỉnh thành, khách hàng của nền hành chính cấp tỉnh chủ yếu là doanh nghiệp. Chính quyền trung ương, nếu có duy trì một số dịch vụ công được tổ chức theo ngành dọc như thuế, hải quan, cũng tổ chức hệ thống từ tổng cục tới chi cục như các đại lý bố trí đều khắp ở các khu vực và địa phương.

Như vậy, tựa như một sự phân chia thị trường, thực tiễn phân cấp quản lý nhà nước từ cổ xưa đã phân tách một cách khá tự nhiên khách hàng của dịch vụ công từ cấp phường xã tới cấp tỉnh. Việc phân cấp quản lý ấy tuân theo những nguyên tắc phổ quát đúc rút từ lý thuyết tổ chức của khu vực kinh tế tư nhân, theo đó một dịch vụ cần được quyết định và thực hiện bởi nơi có thông tin đầy đủ nhất, có thể tiến hành dịch vụ với chi phí giao dịch hợp lý nhất. Việc khai sinh, kết hôn, khai tử, thanh tra xây dựng, đo đạc và lập bản đồ địa chính…không cấp nào phù hơn là cấp phường xã. Việc quản lý mẫu giáo, tiểu học, trung học cơ sở, cấp phù hợp sẽ là chính quyền cấp huyện. Cứ như thế, nếu xác định rõ đối tượng phục vụ (hay phân khúc thị trường), chính quyền từng cấp cần quản trị nguồn lực của mình một cách tương ứng để phục vụ tốt nhất khách hàng.

Theo Hiến pháp mới, ông phân tích quyền hành pháp được trao cho Chính phủ, sử dụng quyền ấy Chính phủ có cơ hội để phân nhiệm rõ ràng thành hai bộ phận hành pháp chính trị và hành chính công vụ với sứ mệnh và chức năng rành mạch. Hành pháp chính trị được thực hiện bởi những chính khách, có chức năng thảo luận và lựa chọn chính sách để quản trị quốc gia. Ngược lại, phân tách dần với chính khác, công chức là những người chuyên nghiệp đảm nhậnviệc thực thi công vụ. Nếu tạo ra được sự phân công rành mạch ấy, chẳng những chất lượng chính sách sẽ được cải thiện và hy vọng tính chuyên nghiệp của bộ máy công vụ cũng được nâng cao. Ông Nghĩa cho rằng, bản Hiến pháp mới sẽ tạo cơ sở để sắp xếp lại nền quản trị quốc gia, trong đó, Quốc hội có quyền thiết kế lại cấu trúc quyền từ trung ương đến địa phương.

Liệu những gợi ý đó có được hiện thức hóa để giúp xắp xếp lại số lượng cán bộ nhà nước đã phình to đến mức ngân sách gần như không nuôi nổi, nhất là khi 100.000 cán bộ sẽ được tinh giảm, theo đề xuất của Bộ Nội vụ, đang gặp phải những phản ứng trái chiều? Liệu Quảng Ninh có quyết tâm tinh giản được đội ngũ, như Bí thư Tỉnh ủy mong muốn? Tất cả vẫn chỉ là câu hỏi.