"Buy the dip"– Xu hướng giúp thị trường tránh khỏi cú sập sâu

Thị trường chứng khoán dường như đã lấy lại sự bình tĩnh. Tính đến ngày 2/5, chỉ số S&P 500 của Mỹ đã quay trở lại mức của một tháng trước, ngay trước khi Tổng thống Donald Trump tung ra loạt thuế mới trong ngày được gọi là “Ngày Giải phóng”. Cú rơi của S&P – giảm 12% chỉ trong bốn phiên – khiến nhà đầu tư choáng váng, nhưng sự hồi phục còn gây bất ngờ hơn. Quyết định tạm hoãn nhiều mức thuế của ông Trump rõ ràng là một phần nguyên nhân. Một phần khác đến từ chính nhà đầu tư cá nhân.

Ngay cả khi thị trường lao dốc 5% chỉ một ngày sau tuyên bố của ông Trump, dòng tiền từ nhà đầu tư cá nhân không những không rút ra mà còn rót ròng thêm 5 tỷ USD. Trong tuần kế tiếp, khi giá tiếp tục giảm sâu, họ tiếp tục rót thêm hàng tỷ USD nữa, gom mua đủ loại tài sản – từ các ông lớn công nghệ như Amazon, Nvidia đến các quỹ ETF mô phỏng toàn bộ thị trường. Nếu nhà đầu tư cá nhân sợ hãi trước đòn thuế của ông Trump, thì họ có cách thể hiện nỗi sợ đó khá… ngược đời.

Trước đây, nhóm nhà đầu tư nhỏ lẻ từng bị xem là "đu đỉnh" – chỉ chạy theo xu hướng và dựa vào hiệu suất quá khứ để đoán tương lai. Ngày nay, họ lại đóng vai trò ngược lại – hành động trái chiều. Trên các diễn đàn đầu tư, đặc biệt là Reddit’s r/WallStreetBets, khẩu hiệu “buy the dip” (mua khi rớt giá) vang lên đều đặn mỗi khi thị trường rung lắc. Trong khi nhà đầu tư tổ chức thường bị bộ phận quản trị rủi ro yêu cầu cắt lỗ khi giá lao dốc, nhà đầu tư cá nhân lại cung cấp thanh khoản trong những phiên bán tháo – một xu hướng đang định hình lại cấu trúc thị trường hiện đại.

Sự thay đổi này không hẳn không có cơ sở. Năm 2014, Robin Greenwood và Andrei Shleifer từ Harvard từng chỉ ra rằng nhà đầu tư thường không kỳ vọng lợi suất cao hơn khi thị trường giảm – như lý thuyết tài chính gợi ý – mà ngược lại, họ càng lo lắng hơn. Dòng vốn vào các quỹ tương hỗ vẫn chịu ảnh hưởng từ tâm lý đám đông, với tiền chảy vào các quỹ đang có hiệu suất cao nhất. Niềm tin “cái gì đã tăng sẽ tiếp tục tăng” vẫn rất mạnh, minh chứng rõ nhất là cơn sốt Bitcoin, cổ phiếu GameStop hay quỹ ARK nặng công nghệ của Cathie Wood.

Tuy nhiên, vẫn tồn tại những lực kéo theo hướng ngược lại. Ví dụ điển hình là chiến lược cân bằng lại danh mục: một người có danh mục 60% cổ phiếu, 40% trái phiếu – nếu cổ phiếu giảm 20% và trái phiếu tăng 2%, tỷ lệ phân bổ lệch sang 54/46, và để quay về mức cân bằng 60/40, nhà đầu tư cần mua thêm cổ phiếu – tức là tài sản vừa rớt giá. Yếu tố tâm lý cũng góp phần: hiệu ứng "disposition" khiến nhà đầu tư có xu hướng bán lãi, giữ lỗ – do ngại hiện thực hóa khoản lỗ, hành vi này có thể bị hiểu nhầm là hành động ngược dòng.

Dù vậy, các yếu tố trên khó có thể lý giải hết đợt hồi phục vừa qua. “Disposition effect” xoay quanh hành vi bán, chứ không phải mạnh tay mua vào, và việc cân bằng danh mục thường diễn ra theo quý hoặc năm – không đủ để lý giải tâm lý "vào hàng khi đỏ lửa" hiện tại. Thay vào đó, có vẻ như nhà đầu tư cá nhân đang ngày càng tin tưởng vào khả năng thị trường sẽ hồi phục nhanh chóng. Theo lý thuyết, nếu giá giảm mạnh mà không đến từ yếu tố cơ bản, thì người mua – với dòng tiền nhàn rỗi – sẽ được trả “phí rủi ro” để cung cấp thanh khoản. Thực nghiệm cho thấy điều này đúng trong dài hạn.

Yếu tố thời gian có thể là chìa khóa để kết nối quan sát của hai giáo sư Harvard với hành vi hiện tại: chiến lược “buy the dip” chủ yếu được kích hoạt khi giá giảm trong vài ngày hoặc vài tuần – trong khi các khảo sát hay dữ liệu dòng tiền thường phản ánh phản ứng sau vài tháng hoặc vài năm. Hơn nữa, sự bùng nổ của các nền tảng giao dịch tức thì như eToro, Robinhood đã giúp hình thành một thế hệ trader ngắn hạn. Năm 2019, tài sản trên các nền tảng này là 14 tỷ USD – đến nay đã tăng vọt lên 180 tỷ USD. Trung bình khách hàng của Robinhood trẻ hơn khoảng 15 tuổi so với khách hàng của Vanguard – nhà cung cấp các quỹ chỉ số truyền thống.

Một yếu tố khác là sự xuất hiện ngày càng đông của nhóm nhà đầu tư siêu giàu. Dù vẫn còn chiếm tỷ trọng nhỏ, họ nắm phần lớn dòng tiền hộ gia đình. Theo nghiên cứu của Xavier Gabaix (Harvard), nhóm có tài sản dưới 30 triệu USD thường rút tiền khi thị trường giảm – trong khi nhóm trên 30 triệu lại "mua vào".

Nghịch lý thay, hệ quả cuối cùng của sự tập trung tài sản, trào lưu đầu tư trực tuyến và tâm lý trái chiều lại là… sự ổn định của thị trường. Tâm lý lạc quan của nhà đầu tư cá nhân có thể đẩy định giá lên quá cao trong dài hạn, nhưng nếu không có hàng tỷ USD được rót vào khi thị trường đỏ lửa trong tháng 4, mức giảm có lẽ còn tệ hơn và biến động sẽ khốc liệt hơn. Những người “mua khi rớt giá” đã trở thành bộ giảm xóc. Và nếu nhìn vào diễn biến thị trường hiện tại, họ còn đang có vẻ là… những người đi trước thời đại.