Bóng đen suy thoái và bài toán sinh tồn của Tehran

Chiến sự leo thang đang đẩy nền kinh tế vốn đã rạn nứt của Iran vào một cuộc khủng hoảng diện rộng với mức thiệt hại ước tính lên tới 270 tỷ USD. Khi 2 triệu việc làm bốc hơi và lạm phát thực phẩm chạm ngưỡng ba chữ số, Tehran đang phải đối mặt với một bài kiểm tra sinh tồn khốc liệt nhất từ trước đến nay: Tái thiết đất nước với một nguồn lực tài chính gần như cạn kiệt.

Giữa vòng vây phong tỏa và các đòn không kích phá hủy hạ tầng năng lượng cốt tử, khả năng "thích nghi" nổi tiếng của Iran đang bị đặt dấu hỏi lớn trước dự báo suy giảm GDP 6,1% từ IMF.

Bóng đen suy thoái và bài toán sinh tồn của Tehran

Nền kinh tế Iran đang trượt dài trong một chu kỳ suy yếu toàn diện. Từ cuối tháng 2 đến nay, khoảng 2 triệu việc làm đã biến mất, phản ánh làn sóng sa thải lan rộng trên thị trường lao động. Các chỉ dấu vĩ mô đồng loạt xấu đi, buộc nền kinh tế vốn đã mong manh phải gồng mình trước cú sốc kép từ chiến sự và trừng phạt.

Theo dự báo của Quỹ Tiền tệ Quốc tế, GDP Iran có thể giảm 6,1% trong năm nay và chưa thể phục hồi trước 2027. Thiệt hại kinh tế ước tính đã lên tới 270 tỷ USD, bao gồm cả tổn thất trực tiếp lẫn gián tiếp. Con số này cho thấy quy mô khủng hoảng không còn mang tính chu kỳ, mà đã chuyển sang trạng thái bào mòn cấu trúc.

Dù Iran từng nhiều lần vượt qua các giai đoạn suy giảm do trừng phạt, cú sốc hiện tại được đánh giá phức tạp hơn. Không chỉ bị siết thương mại, nền kinh tế còn hứng chịu thiệt hại hạ tầng, gián đoạn kết nối và chi phí chiến tranh leo thang. Các yếu tố này cộng hưởng, làm suy yếu khả năng phục hồi vốn từng là “điểm tựa” của Iran trong quá khứ.

Trọng tâm rủi ro hiện dồn vào hệ thống năng lượng và công nghiệp – nền tảng tạo việc làm và nguồn thu xuất khẩu. Các đợt không kích đã gây tổn thất lớn cho hạ tầng, trong khi ngân sách nhà nước vốn đã thâm hụt. Không gian tài khóa hạn hẹp khiến khả năng tái thiết quy mô lớn trở nên mong manh, đặc biệt trong bối cảnh tiếp cận vốn và công nghệ quốc tế vẫn bị hạn chế.

Đồng rial tiếp tục mất giá mạnh, kéo theo vòng xoáy lạm phát. Trước khi xung đột leo thang, lạm phát thực phẩm đã vượt 100% theo năm, đẩy lạm phát chung lên gần 50%. Dự báo cho năm 2026 cho thấy con số này có thể tiến sát 70%, phản ánh áp lực kéo dài từ mất cân đối tiền tệ và đứt gãy nguồn cung.

Một đòn giáng khác đến từ hoạt động thương mại. Việc siết chặt các tuyến vận chuyển và nguy cơ phong tỏa cảng biển có thể khiến Iran mất tới 70% doanh thu xuất khẩu. Dù quốc gia này có kinh nghiệm duy trì dòng chảy thương mại qua các kênh thay thế, khả năng bù đắp hoàn toàn là rất hạn chế nếu gián đoạn kéo dài.

Trong ngắn hạn, Iran vẫn có thể xoay xở bằng các mạng lưới phi chính thức và điều chỉnh nội bộ. Tuy nhiên, để quay lại trạng thái ổn định trước khủng hoảng, nền kinh tế này cần nhiều hơn thế: nguồn vốn lớn, nới lỏng trừng phạt và thời gian – những yếu tố hiện đều không dễ đạt được.