Bảo hiểm phương tiện: Khi bồi thường chỉ là chiếc bánh vẽ

Kết luận thanh tra hé lộ hàng loạt sai phạm của doanh nghiệp bảo hiểm trong nghiệp vụ bảo hiểm trách nhiệm dân sự bắt buộc đối với xe cơ giới – từ xe máy đến ô tô. Tâm điểm là khâu bồi thường với nhiều dấu hiệu "cắt xén" quyền lợi người tham gia. Giới chuyên gia cảnh báo: nếu không rà soát và siết chặt kỷ cương, loại hình bảo hiểm này sẽ chỉ còn là vỏ bọc hình thức, phản bội chính mục tiêu bảo vệ người dân khi gặp rủi ro.

Kết luận thanh tra mới đây của Cục Quản lý, giám sát bảo hiểm (Bộ Tài chính) đã khui ra hàng loạt sai phạm tại Tổng công ty Bảo hiểm Hàng không (VNI) và Bảo hiểm Liên hiệp (UIC), hé lộ một góc khuất lâu nay trong hoạt động bảo hiểm bắt buộc trách nhiệm dân sự (TNDS) của chủ xe cơ giới – đặc biệt là xe máy.

Thu hàng trăm tỷ đồng, bồi thường “nhỏ giọt”

Sự thật trần trụi được phơi bày: Doanh thu của VNI trong năm 2023 từ bảo hiểm TNDS xe cơ giới lên tới hơn 625 tỷ đồng, trong đó bảo hiểm xe máy đóng góp 110 tỷ. Thế nhưng, số tiền bồi thường cho loại hình bảo hiểm này chỉ vẻn vẹn 4,4 tỷ đồng cho 66 hồ sơ. Cùng thời điểm, UIC thu gần 1,4 tỷ đồng, song không phát sinh một đồng bồi thường nào cho xe máy.

Tỷ lệ chi trả trung bình toàn thị trường cũng không khá hơn: trong 11 tháng đầu năm 2024, tổng doanh thu bảo hiểm TNDS mô tô – xe máy đạt gần 737 tỷ đồng, nhưng chỉ chi trả 28,5 tỷ, tương đương 3,8%. Một con số quá khiêm tốn, nếu không muốn nói là gây sốc – nhất là khi người dân đang buộc phải tham gia bảo hiểm như một nghĩa vụ pháp lý.

Cơ chế bồi thường: Gây khó dễ thay vì bảo vệ khách hàng

Sai phạm tại VNI và UIC không chỉ nằm ở chuyện “thu nhiều – trả ít”, mà còn ở quy trình bồi thường đầy bất cập: tiếp nhận thông tin tai nạn không đúng kênh, đòi hỏi hồ sơ công an không phù hợp quy định, chậm trễ bồi thường kéo dài từ 15 đến… hơn 600 ngày. Có trường hợp, khách hàng yêu cầu bồi thường 40 triệu đồng, công ty "xén" một nửa với lý do thiếu biên bản công an.

Thậm chí trong lĩnh vực bảo hiểm vật chất ô tô – vốn không nằm trong diện bắt buộc – một số doanh nghiệp vẫn "tự cho phép" mình trừ 30% tiền bồi thường của khách hàng, với lý do khấu hao không được quy định rõ trong hợp đồng.

“Ăn trên ngồi trốc” dưới cái bóng pháp luật

Câu hỏi đặt ra: nếu bảo hiểm bắt buộc TNDS được thiết kế để bảo vệ quyền lợi nạn nhân và người điều khiển phương tiện trong các tình huống rủi ro, thì vì sao các doanh nghiệp lại có thể thoải mái thu phí nhưng phớt lờ trách nhiệm?

Chuyên gia kinh tế – luật gia Trần Nguyên Đán nhận định: “Tỷ lệ chi trả bảo hiểm xe máy ở mức quá thấp. Trong khi các nghiệp vụ phi nhân thọ khác thường có tỷ lệ bồi thường lên tới 60%, thì bảo hiểm xe máy đang trở thành ‘mỏ vàng’ cho nhiều doanh nghiệp nhờ chi phí thấp, trách nhiệm mờ nhạt, cơ chế giám sát lỏng lẻo.”

Bảo hiểm bắt buộc nhưng trách nhiệm thì... tự chọn?

Việc bảo hiểm TNDS xe cơ giới được quy định là bắt buộc không thể đồng nghĩa với việc người dân trở thành “con tin của hệ thống”, trong khi doanh nghiệp bảo hiểm lại “bình chân như vại” trước thiệt hại của khách hàng.

Các chuyên gia đồng thuận: cần siết lại quy trình giám sát, rút ngắn thời gian bồi thường, đơn giản hóa thủ tục, tăng cường công nghệ và minh bạch hóa thông tin. Đồng thời, tạo một cơ sở dữ liệu liên thông giữa các doanh nghiệp bảo hiểm, tương tự hệ thống liên ngân hàng hoặc mạng bảo lãnh viện phí, để xử lý nhanh và chủ động khi tai nạn xảy ra – đặc biệt với thiệt hại về người.

Bộ Tài chính đã yêu cầu hai doanh nghiệp bảo hiểm vi phạm phải rà soát toàn bộ quy trình bồi thường, tuân thủ nghiêm các quy định về thời hạn và nghĩa vụ thanh toán, đồng thời chịu trách nhiệm trước pháp luật về nghĩa vụ thuế và các yêu cầu hành chính liên quan.

Đừng để bảo hiểm bắt buộc trở thành chiếc vé một chiều

Tham gia bảo hiểm là nghĩa vụ – nhưng bảo vệ người tham gia phải là bản chất. Nếu cơ chế bảo hiểm chỉ dừng lại ở việc “thu phí” mà thiếu vắng “trách nhiệm”, thì đó không còn là công cụ chia sẻ rủi ro – mà là cái bẫy hợp pháp hóa sự vô cảm.

Chấn chỉnh là việc cần làm ngay. Nhưng xa hơn, cần một cuộc “đại phẫu” để trả lại ý nghĩa thực sự cho loại hình bảo hiểm mà gần như toàn dân đang tham gia.